Hoeveel harten in de zaal hebben bij het brutale begin van Tempest II een tel overgeslaan? Hoeveel toeschouwers zijn, zoals ik, uit hun stoel opgewipt? Het binnengestroomde publiek, dat nog gezellig zitten te keuvelen onder de gedempte zaallichten, wordt plotsklaps in het pikkedonker gezet en – in dezelfde fractie van een seconde – doordaverd van een dreunende toon die door merg en been snijdt. Een auditieve en visuele schok tegelijk: geen ontsnappen aan. De voorstelling van Ponifasio dringt langs alle zintuigen het lichaam binnen en nestelt zich onder de huid.
Als mijn ogen aan het donker gewend zijn, ontwaar ik op de schaars verlichte scène twee figuren: een ineengedoken meisje in een flinterdun rood jurkje en een statige man in een zwart gewaad. Het verkrampte meisje draagt op haar magere schouders een paar korte, vuile vleugels – als een gevallen engel, een te vroeg uit het nest verstoten vogeltje. Haar angstige holle ogen en zwartgeverfde lippen bieden een pijnlijke aanblik. De man aan de andere kant van de scène straalt daarentegen rust en kracht uit, een ingehouden maar des te sterkere strijdlust.
In het spanningsveld tussen die twee figuren en wat ze belichamen ontspint zich de voorstelling. Enerzijds stelt Tempest II de kwetsbare mens aan de toneelspots bloot – de vertrapten der aarde die zich in alle mogelijke houdingen kronkelen om te overleven onder het verpletterende juk van de onderdrukking. Anderzijds voert het stuk een groep dansers ten tonele die met kaarsrechte bovenlichamen en krachtige arm- en beenbewegingen een boodschap lijken te brengen van gestaag verzet. Deze bijzondere dansstijl is geïnspireerd op de traditionele dansen van de Maori, de inheemse Zuidzeevolkeren. In de choreografie van Ponifasio oogt de oeroude traditie verbazingwekkend hedendaags, zonder de mysterieuze suggestie te verliezen van een verre onbekende wereld. De mannen in hun zwarte gewaden lijken priesters, die in hun repetitieve en synchrone dans bezwerende rituelen uitvoeren. Soms razendsnel, soms tergend traag. De kleinste beweging wordt uitgevoerd met de grootste zorgvuldigheid. Er staat iets op het spel. In een unieke stijl combineert Ponifasio het strakke formalisme van de dans met momenten van expressionisme. Hierdoor krijgen de minimalistische bewegingen een maximale emotionele beladenheid – bijvoorbeeld wanneer het meisje in het rode jurkje haar zwarte lippen spert en De Schreeuw uitstoot. De intensiteit van de performers bezorgt me meermaals kippenvel.
Het geluid speelt vanaf de eerste seconde een vitale rol in de voorstelling. Zo ook op het moment dat Tame Iti de scène betreedt. Onder aanzwellend hondengeblaf stapt de bekendste en meest herkenbare Maori-activist het podium op. Tame Iti, die strijdt voor de rechten van de oorspronkelijke Zuidzeevolkeren, draagt met trots de tekenen van de inheemse cultuur: opvallende moko-tatoeages waaieren uit over zijn gezicht en lichaam. Een imposante verschijning. Met wijdopengesperde ogen kijkt Iti de zaal in en zet hij een lied in, begeleid door een vreemde choreografie met zijn armen en benen. Ik weet niet wat die bewegingen betekenen, ik versta de taal van geen kanten en er is ook geen boventiteling. En toch voel ik me aangesproken. Ik hoor het lied evolueren: wat aanvankelijk overkomt als een klaagzang wordt steeds ritmischer en transformeert in een kordate aanklacht, om tot een climax te komen in een opzwepende toespraak.
Het is een wonderlijk gebeuren, daar op het podium en in de theaterzaal. De performers komen uit een wereld die de mijne niet is, met een systeem van culturele codes waarmee ik niet vertrouwd ben, en – toegegeven – van hun huidige socio-politieke situatie wist ik op voorhand ook nauwelijks iets af. Maar anderhalf lang uur houdt Tempest II me in de ban van een universum waarin glimmende lichamen oplichten als schimmen in de duisternis, en kan ik heel die wereld haast aan de lijve ondervinden. Wat de performers met het publiek delen is niet zozeer informatie, maar een ervaring: hun verhaal grijpt naar de keel. En dat zonder een gedeelde (verbale) taal. Ponifasio en zijn gezelschap communiceren louter via georchestreerde bewegingen, gezichtsexpressie, en theatrale tekens als licht en geluid. Faut le faire.
DE STRIJD
Ondanks de beladen thematiek is de voorstelling Tempest II allerminst belerend. Maar wie meer achtergrondinformatie wil of een stevige discussie, hoeft niet op zijn honger te blijven zitten. Er staat tekst en uitleg in de brochure, en bovendien worden er in de KVS ook een expo en een symposium rond het thema georganiseerd. Op die manier plaatst het Kunstenfestivaldesarts niet alleen een geëngageerde voorstelling op het programma, maar gaat het ook zelf het engagement aan om platformen te creëren waarop de activistische stemmen verder kunnen worden gehoord nadat het zaallicht is gedoofd. Daarnaast werd de aanwezigheid van Tame Iti in ons land opgepikt door verschillende invloedrijke media (kranten, tv, internet), wat hem de gelegenheid gaf om zijn politieke strijd ook buiten de schouwburg onder de aandacht te brengen.
Op het symposium wordt de inzet van die strijd in een ruimer kader geplaatst. Het gaat niet alleen om het recht op soevereiniteit van de autochtone bevolking van de eilanden in de Stille Oceaan, maar ook om de fundemantele burgerrechten in het algemeen, die onder het mom van de Oorlog tegen het Terrorisme steeds vaker worden geschonden. Zo wordt het klimaat na 9/11 door de regering van Nieuw-Zeeland gretig aangegrepen om etnische minderheden aan te pakken, aldus Iti. Zelf werd hij in oktober 2007 opgepakt en een maand lang gevangen gehouden op beschuldiging van terrorisme, waarvoor uiteindelijk niet genoeg gronden bleken te bestaan. Nog schaamtelozer is de behandeling van de Algerijn Ahmed Zaoui, die asiel zocht in Nieuw-Zeeland en er vier jaar lang werd opgesloten zonder enige vorm van proces. Op die manier verworden de anti-terrorismewetten zelf tot een instrument van terreur, wereldwijd ingezet door regeringen tegen ongewenste dissidenten. Aan deze problematiek van opschorting van burgerrechten en beperking van vrije meningsuiting na 9/11 is een symposium gewijd met sprekers als Peter Sellars, Tom Lanoye en Muepu Muamba.
DE STORM
Tempest II verwijst, alvast door de titel, naar The Tempest van Shakespeare. Zo expliciet als die referentie in de titel is, zo subtiel zit ze verwerkt in de dramaturgie van het stuk zelf. Shakespeare vertelt in De Storm het verhaal van Prospero, wiens rechtmatige machtspositie door zijn jaloerse broer Antonio wordt af- en overgenomen. Samen met zijn dochter Miranda belandt Prospero in ballingschap op een eiland. Jaren later neemt hij wraak op zijn broer door een storm te ontketenen op het moment dat deze op een bootreis langs het eiland passeert. Antonio leidt schipbreuk en spoelt aan op het eiland, waar hij uiteindelijk vergiffenis vraagt en de broers zich kunnen verzoenen.
Op het eerste zicht houdt de verwijzing naar The Tempest dus een waarschuwing in: als men mensen hun rechtmatige macht ontneemt, komt er vroeg of laat een storm van, een revolutie. Maar het stuk van Shakespeare is, zeker als we het met hedendaagse ogen lezen, gelaagder dan dat. De verbannen koning Prospero begint zich op het eiland immers meteen te gedragen als heer en meester, ook ten opzichte van de enige oorspronkelijke bewoner, Caliban. Geheel in de tijdsgeest van de 17e eeuw schildert Shakespeare Caliban af als een monster dat getemd moet worden – tekenend voor de collectieve verbeelding over de inheemse ‘wilden’ die toendertijd samen met de Nieuwe Wereld werden ontdekt. Ondanks Calibans claim op de natuurlijke autoriteit over het eiland, onderwerpt Prospero hem en behandelt hem slaaf. Voer voor (post-)colonial studies, dus. En een referentiekader om na te denken over wat de Europese kolonisatoren in Nieuw-Zeeland (en elders) hebben aangericht met de autochtone bevolking en cultuur, en hoe de onderdrukking vandaag de dag voortleeft.
Een ander aspect van The Tempest dat terug te vinden is in Ponifasio's stuk, is de verstrengeling van de materiële en de spirituele wereld, van droom en realiteit. Prospero causeert met geesten en Caliban staat, als native, dicht bij de krachten in de natuur. 'The isle is full of noises’, zegt hij. Ook het sonore en visuele universum van Tempest II lijkt doordrongen van een ontastbare spirituele beladenheid. Het theater van Ponifasio streeft niet naar een mimetische realisme, maar reveleert de scène als vrijplaats voor de droom – waarvan de beleving altijd écht is. Het podium als draagvlak voor een andere wereld die tot de onze spreekt.
Tempest II van Lemi Ponifasio en zijn Ensemble MAU toont wat het internationale Kunstenfestivaldesarts op zijn best te bieden heeft: een krachtige en relevante boodschap van aan de andere kant van de aardbol, vertaald in een indringende theaterervaring.
Gezien op het Kunstenfestivaldesarts, 17 mei, KVS, Brussel
Kunstenfestivaldesarts: www.kfda.be
Interview met Tame Iti : http://indymedia.be/nl/node/27545