Waarom treuren wij als er een auteur overlijdt wiens oeuvre voltooid genoemd mag worden? De dood van Hugo Claus is veel, maar het is geen verlies voor de literatuur: de boeken zijn geschreven, de teksten zijn klaar, er was niks meer op komst. Het verdriet van België staat in meer dan dertig drukken in de kast, en de dood van de auteur verandert daar niks aan. Het belang van een auteur ligt in zijn werk, en dat is er nog steeds. Waar zijn we dus, als de tranen ons in de ogen schieten bij het horen van zijn karakteristieke stem – en wie denken we te zijn? Waarom bellen we elkaar op, berichten elkaar, en doen we alsof er vandaag, 19 april 2008, plots minder mag gebeuren dan op andere dagen, alsof we overvallen zijn door een groots, afschuwelijk nationaal drama? Dat kan toch enkel berusten op goedkoop en gemediatiseerd sentiment! En toch: er zijn genoeg redenen om te treuren op de dag dat Hugo Claus er voor het eerst niet meer is.

Het is niet netjes om te spreken over een roman waar men niets aan vindt – men zou trouwens bezig kunnen blijven – maar als diezelfde roman de hemel wordt ingeprezen, dan wordt het moeilijk om te zwijgen. Ik heb niets dan ergernis, depressie en medelijden ervaren tijdens het lezen van Kamermuziek, de jongste roman van Paul Mennes – een recente recensie spreekt echter van een ‘boek dat er kloef op is’; in de inleiding op een recent interview met Mennes wordt dezelfde roman een ‘nieuw geweldig boek genoemd dat op luid handgeklap is onthaald’.

1. Het schervengericht, twee weken geleden verschenen, is de lijvigste roman van A.F.Th. Van der Heijden totnogtoe – het derde deel van De Tandeloze Tijd, dat in twee delen uiteenviel, niet meegerekend; in die twee boeken liepen tientallen personages rond, en hier gaat het om één man en zijn nemesis, gadeslaan door een Griekse god met een groot uitgevallen auteursfunctie – is het technisch en commercieel nog mogelijk om een roman in één band te publiceren die meer dan 1050 bladzijden telt, zonder dat het boek op een bijbel begint te lijken?

Dit zijn donkere tijden! Sinds elf september - door enkelen zelfs het begin van de Derde Wereldoorlog genoemd - lijkt er in de Westerse wereld, meer nog dan vroeger, een verlangen ontstaan te zijn naar inzicht, richting, verlichting, verklaringen, relevantie, duiding en - kortweg - hulp. De sfeer van algemene problematiek waarin de wereld verkeert, roept snelle reacties, politieke gebruiksaanwijzingen en hoogdringende reflecties in het leven. Hulp heeft de 'mens' sinds het begin van de moderniteit sowieso nodig gehad - misschien is dat verlangen naar hulp, in een wereld zonder God, wel het belangrijkste kenmerk ervan -  maar nu is het vijf voor twaalf. De eenentwintigste eeuw is begonnen, bevolkingsgroepen verschuiven en worden verschoven, steden worden broeinesten van geweld, onrecht en dood, de aanwezigheid van de medemens - de ander - is iets dat beter, onafgezien dan nog van kleur, afkomst of gezindte, wordt vermeden. In Nederland en België is dat niet anders: het volstaat een korte samenvatting te geven van de vijf meest recente jaaroverzichten - of, waarom niet, van de literaire receptie als er twee 'boegbeelden' nog eens naar buiten treden. Hoe zit dat nu eigenlijk met de tijden waarin wij leven?!

De nieuwe roman van Tom Lanoye - de eerste sinds het sluitstuk van de Monster-trilogie, Boze Tongen, uit 2002 - begint zoals Lijmen/Het Been zou kunnen beginnen, als Elschot die roman aan het begin van de eenentwinstigste eeuw had geschreven. Laarmans van dienst is Maarten Seebregs, ik-verteller en hoofdpersonage, die zich in een café in Oostende door Norbert Vandessel (een zieliger versie van Boorman) laat overhalen tot een schijnhuwelijk met Tamara. Het hedendaagse lijmen heeft niet langer een wereldtijdschrift als product, en ook de kleine middenstand is geen doelgroep meer. Het grote geld, het gemakkelijke gewin, ligt op het terrein van de mensenhandel. Maarten trouwt met Tamara, zodat zij aan een verblijfsvergunning komt, niet terug naar Afrika moet, en daags na de scheiding gelukkig kan gaan samenwonen met haar 'echte' geliefde: geldschieter Vandessel.