De eerste indruk kan belangrijk zijn. Of bedrieglijk. Bij het binnenkomen van de zaal en het beklimmen van de tribune, is het eerste dat ik doe een blik werpen op het decor. Een woord dat spontaan hiervoor in me opkomt is zacht, daarna volgen al snel de woorden warm, uitnodigend, gezellig. Voor het eerste zorgt de donzige ondergrond, die achteraf eigenlijk één groot bed blijkt te zijn, voor het tweede zorgt een muur van oranje spots, met spiegels eronder. De combinatie van de twee zorgt voor de rest. Maar net als ik me in deze opgeroepen sfeer genesteld heb, begint het spel.

Het spel begint, de vervreemding vangt aan. We maken kennis met de vier personages en merken al gauw dat er met hen allemaal iets mis is. Dat er aan Donald iets schort, is wel duidelijk. Maar hij heeft dan ook een excuus: hij is ziek. Terminaal zelfs. Zijn vriendin lijkt in het begin wel te blaken van zelfverzekerdheid. Maar van haar sterke ego blijft naar het einde van het stuk niet veel meer over. Als de vriendin het toonbeeld van de onafhankelijke vrouw wil zijn, dan is de moeder wel het toonbeeld van het tegenovergestelde: verslaafd aan drank en verslaafd aan mannen maakt zij zich volledig afhankelijk van het geld en zo van Donald. Dan rest ons nog de verpleegster, die is zoals verpleegsters zijn. Maar is ze ook meer? Wordt haar zelfbeeld niet volledig bepaald door het beeld dat men nu eenmaal van verpleegsters heeft? Dit allegaartje van karakters zorgt voor tal van situaties waarin die karakters niet anders kunnen dan botsen. Aangezien iedereen andere doelen lijkt te hebben. Hoewel ze uiteindelijk hetzelfde zoeken: hun zelfbeeld. De opgeroepen situaties komen ons zeer herkenbaar over. Maar tegelijkertijd ook weer niet. De karakters zijn vrij extreem, je voelt van in het begin dat er iets mis is met hen. Vrij confronterend als je je daarmee probeert te vereenzelvigen.

Un drôle de titre dus. Een titel die op de lachspieren werkt. En humor is wel aanwezig in het stuk. Dat mag wel, als je het over zware thema’s hebt. Humor verlicht de pijn die rond ziekte en dood hangt. Maar wat zich op scène afspeelt is eigenlijk absoluut tragisch. We zien drie mensen die zogezegd rond Donald als middelpunt draaien, want hij is het die ziek is, die aandacht nodig heeft, maar al gauw blijken ze enkel rond zichzelf te draaien in eindeloze, vicieuze cirkels. Verlossing verwachten ze van Donald. Hij moet voor één van hen kiezen en zo het zelfbeeld van die persoon opkrikken. Maar Donald is daar niet toe in staat. Het lijkt hem zelfs volledig koud te laten. Hij zal dan ook sterven voor er een overwinnaar uit de bus valt. Of niet? Neemt de verpleegster in de slotscène niet de touwtjes (letterlijk: de sonde waarlangs Donald zijn spuitjes krijgt) in handen met de mededeling: “Ik zal jullie verzorgen.” Dat geeft haar alle macht op het einde. Want verzorgd worden willen we allemaal wel. Het tragische ligt dus in het verhaal en de inhoud, het komische meer in de extreme uitwerking van de personages en hun botsende relaties. In dingen die we herkennen.

Het woord is eruit intussen. Kiezen. Een keuze. En daar zijn we dan met onze mythe. “Uw darmen: een marktonderzoek” kondigt zich aan als een verhaal dat zijn inspiratie put uit het Parisoordeel, de mythe waarin een koningszoon uit drie godinnen de mooiste moet kiezen, met alle beloftes en consequenties die eruit resulteren. Het toont dus maar weer eens aan hoe oude mythen vandaag de dag nog zinvol zijn voor de manier waarop wij naar het leven kijken. Dat laatste zal ik zeker niet betwisten. Graag had ik wel aangetoond waarom dit specifieke verhaal nu eigenlijk net niet het Parisoordeel is. Of kan zijn.
Allereerst hebben we een personage tekort: Zeus, de oppergod, die heel goed beseft dat hij diplomatisch gezien niet in de positie verkeert om een oordeel te vellen en daarom de hete aardappel doorschuift naar een mens. Wordt onze Donald misschien ook door een hoger principe gedreven? Misschien wel. Misschien geeft zijn statuut van stervende hem wel iets verhevener boven de rest. Ten tweede is er ook van een echte keuze weinig sprake. Het lijkt wel alsof Donald niet doorheeft wat er van hem verlangd wordt, of dat het hem allemaal geen zier kan schelen. Of kan hij de keuze gewoon niet aan? Is zijn gelatenheid misschien maar schijn? Ik moet ook toegeven dat het concept keuze heel moeilijk ligt. Kunnen we eigenlijk ooit wel vrijuit kiezen? Zijn er niet zovele factoren die onze keuzes bepalen? Ook Paris gaat niet vrijuit. Een derde factor die me lijkt te ontbreken zijn de beloftes, die een essentieel bestanddeel vormen van deze mythe. Wat hebben die drie vrouwen Donald nog te bieden? Ze weten zelfs niet wat ze zichzelf te bieden hebben. En voor Donald heeft het al helemaal geen zin meer. Hij zal sterven. En als hij dan sterft is het eigenlijke verdict niet gevallen. Als er al een overwinnaar uit de bus komt (in dat geval de verpleegster), heeft ze uiteindelijk zelf de touwtjes in handen genomen en dus zelf de keuze gemaakt. Uiteraard zie ik wel in dat hetzelfde begrip centraal staat in dit verhaal en in de mythe: de keuze. Een moeilijk begrip dat centraal staat in ieders leven en dat tot aan de dood (denk bijvoorbeeld aan euthanasie) een grote rol speelt.

Je las het misschien hier en daar al tussen de regels door: “uw darmen: een marktonderzoek” houdt het publiek een spiegel voor van de maatschappij. Nu eens letterlijk (ook letterlijk in het decor verwerkt) door reflecties op onze maatschappij, op ons Europa, en dan weer impliciet, vooral door middel van de band met de mythe en de typering van de personages. De personages zijn heel egocentrisch, ze draaien volledig rond zichzelf. Hun middelpunt is een leegte, een tekort en daar kunnen ze zich niet mee verzoenen. Ze slagen er goed in de vinger op de zere wonde van de ander te leggen, maar het wordt al heel wat moeilijker als ze hun eigen probleem onder ogen moeten zien.

We leven in een zorgmaatschappij waarin we bij de minste pijn naar de pilletjes grijpen. Niet alleen voor lichamelijke pijn, maar ook voor de geestelijke pijn. We leven in een maatschappij waar ieder zijn eigen depressie heeft. Een maatschappij vol frustraties die schreeuwen om verzorgd te worden. Frustraties ook omdat we er alleen voor lijken te staan. Een mens moet iemand hebben om aan te kunnen zeggen wat hem op de maag ligt. Om eruit te laten wat eruit moet. Zelfs al zit daar een geurtje aan. Maar de mens vergeet dat er nog andere oplossingen bestaan dan pillen. Een oplossing waar hij zelf voor kan zorgen. Het enige dat nodig is, is aanvaarding van zijn eigen tekorten. Weten dat een zeker verlangen naar wat men tekort heeft nodig is om door het leven te komen, of het nu ingelost wordt of niet. Maar dat is wellicht iets te simpel gezegd. Leg dat maar eens uit aan al die mensen die elke dag met hun pijn geconfronteerd worden. Misschien kan deze wetenschap wel uit de mythe gehaald worden. Misschien zien we zo wel dat de mens altijd al door zijn tekorten geplaagd wordt. Maar dat hij het toch verdraaid lang weet vol te houden.

Je merkt het wel, het is geen gemakkelijk stuk. Het blijft wel leuk om naar te kijken, maar ergens knaagt toch telkens dat bittere gevoel dat er iets mis is. In de wereld of op het toneel. Ook voor de spelers lijkt het me een zware opdracht te zijn geweest. Auteur Jeroen Olyslaegers en regisseur Domien Van Der Meiren hebben het hen niet makkelijk gemaakt, de een met zijn verhaal dat toch een zware inhoud in zich draagt en de ander met de enscenering en de typering van de karakters. Ze hebben het elkaar ook niet gemakkelijk gemaakt, die acteurs. Om nog maar te zwijgen van de vraag hoe moeilijk ze het zichzelf gemaakt hebben. Of voor de kijker. De kijker, die hoewel hij genoten heeft van het stuk en hoewel hij gelachen heeft om de lichte momenten, toch voelt dat het hem ergens zwaar op de maag ligt. Maar dat neemt niet af aan de kwaliteit van het stuk. Meer zelfs, ik denk dat men geslaagd is in zijn opzet.

Zo, wat eruit moest, is eruit. Smakelijk!

Gezien in de Minnemeers op 13 december 2006

Credits:
Tekst: Jeroen Olyslaegers
Regie: Domien Van Der Meiren
Spel: Katrien De Ruysscher, Sien Eggers, Kristof Van Boven, Judith Pol

www.ntgent.be