De man verheffen tot spreekbuis van een generatie jongeren met ouders van niet-Belgische afkomst, zou evenwel een brug te ver zijn, want het gaat voorbij aan de essentie van zijn betoog dat juist komaf wil maken met het binair wij- en zij-denken. Bovendien is zijn aanpak te uitdagend en zijn zijn uitspraken te progressief om een veralgemeende aanspraak te kunnen maken op de status van stem van de tweede generatie, laat staan om een groot deel van de conservatieve migrantengemeenschap te kunnen bekoren. Dat hij iets te zeggen heeft over en voor die tweede generatie jongeren van gemengde afkomst, staat desalniettemin buiten kijf. Meer dan enige politieke beleidsnota of sociologisch onderzoek kan bewerkstelligen, staat hier iemand op de scène die recht heeft van spreken, die weet waarover en waarom hij spreekt. Die autoriteit om vrij en vrank een aantal dingen te zeggen die onbespreekbaar worden geacht, op straffe van als racistisch of betuttelend te worden beschouwd, en daarbij de vinger op de wonde leggen, is weinigen gegeven.

Waar blank, progressief denkend Vlaams altijd de hete adem van het onwelvoeglijke Vlaams Belang zal voelen wanneer het uitgedaagd wordt, niet zelden door diezelfde partij, een mening te formuleren over de samenlevingsproblematiek van twee tegengesteld gedachte groepen, namelijk autochtonen en allochtonen, staat nu een man op die het waagt om niet alleen het blanke wij-denken een veeg uit de pan te geven, maar evenzeer de vuile was van de gemeenschap uit te hangen waarin hijzelf getogen is. Want laten we de koe bij de horens vatten: bij die gemeenschap ligt evenveel verantwoordelijkheid voor de maatschappelijke spanningen en vooroordelen als bij de Oude Belgen die terugplooien op de angst voor het vreemde. Het grootste probleem van de migrantengemeenschap is het wentelen in zelfbeklag en het ontkennen van die gedeelde verantwoordelijkheid. Explosieve materie dus die Touzani gepast weet te ontzenuwen. Daarbij slaat en zalft hij, zonder verwijten of beschuldigen. Zijn wapen? De relativerende en ontregelende kracht van een welgemikte kwinkslag, woordspeling of veelzeggend gebaar. Sam Touzani schudt zijn publiek door elkaar, ongeacht de taal, afkomst, religieuze overtuiging of seksuele voorkeur. Dat datzelfde publiek voor de helft uit mensen van magrebijnse origine bestaat, is niet alleen een pluim op de hoed van de KVS en de populariteit van Touzani zelf, die die mensen weten te bereiken en naar de schouwburg te halen, maar is vooral een hoopgevend teken dat er in diezelfde gemeenschap, veel open en verdraagzame geesten zijn die snakken naar meer humor, dialoog en relativering van een problematiek die vooral in de media en de politiek op de spits wordt gedreven. Nog eens theater met een boodschap dus, die het geweten tegen de schenen schopt en daarbij de grens van het belerende aftast en als het even kan, tart.

In Liberté, égalité, sexualité doet Touzani terug aan een grondig, grappig en spitsvondig zelfonderzoek. Het creatieve centrum waarrond deze one-man show met de snelheid van een komeet draait, gaat over hemzelf: de opvoeding, jeugd, familieperikelen en groeipijnen van een jongere die tussen wal en schip valt. Als daar zijn, enerzijds de traditionele opvattingen en gewoonten van de ouders en de moslimgemeenschap waarin hij is grootgebracht, en anderzijds het gedachtengoed van een seculiere samenleving, die graag de Verlichtingsidealen van democratie, vrij denken, individualisme en sociale gelijkheid uitdraagt. Hoe zoekt een jongen, wiens kansen om in de werkloosheid te vallen en door te stromen naar hoger onderwijs respectievelijk statistisch hoog en laag zijn, zijn weg in de anonieme urbane myriade? Hoe om te gaan met de als decadent beschouwde verlokkingen van drank, drugs en vrijgevochten Westerse vrouwen? Hoe zich te gedragen thuis, op straat, op school, op de werkvloer of, voor een meerderheid helaas, in de stinkende wachtzalen van de VDAB of RVA?

Voor meisjes van moslimorigine ligt het tegelijk pijnlijk eenvoudiger. Hun weg is vaak al bij voorbaat uitgestippeld: kinderen baren, koken, en de man gedienstig zijn. Trouwens, in een niet zo ver verleden ook een “autochtone”, katholieke deugd. Alexandra Colen en consoorten staan dichter bij de islam dan bij de modale Vlaamse vrouw! Daarom dat voor Touzani de strijd vooral daar nog gevoerd moet worden. En hij mag het zeggen onder het enthousiaste geknik van de aanwezige magrebijnse meisjes. De revolutie in de migrantengemeenschap zal vrouwelijk zijn. Niet alleen vanuit het perspectief van emancipatie en zelfbeschikking, maar ook vanuit het perspectief van het herstel van de moederlijke autoriteit, die al te vaak door de mannelijke, dominante vaderautoriteit onder de voet wordt gelopen. Want zijn het niet de vrouwelijke waarden van empathie, respect en verdraagzaamheid die een uitkomst bieden op situaties waar haantjesgedrag, agressie en competitiedenken de boel verzieken?

Touzani predikt respect en verdraagzaamheid en de weg die hij heeft afgelegd, waarbij de literatuur, het theater en de geschiedenis hem de ogen hebben geopend, hebben alvast die authenticiteit en overtuigingskracht die vele, holle, politieke frasen ontberen. Dat die boodschap bij sommigen in de zaal niet doordringt is misschien spijtig, maar op de keper beschouwd, een noodzakelijk kwaad, dat alleen diezelfde Touzani met verve kan bestrijden. Dat is een les die mij althans helder voor ogen stond. Want wat is er diezelfde avond gebeurd?

Wanneer Touzani op kruissnelheid tegen de heilige huisjes van de Islam, de seksualiteit en vaderlijke autoriteit schopt, kan hij niet verhinderen dat dit als een rode lap op een stier werkt bij een groepje pubers van Marokkaanse afkomst. Onder de stilzwijgende aanwezigheid van hun begeleiders –waarbij de vraag zich stelde wie hier nu wie begeleidt en waarom- geven enkele etterbakjes tussendoor luidop commentaar op Touzani’s uitdagende woorden en gebaren, tot het escaleert en er een basketschoen door de zaal richting Touzani vliegt, rakelings langs zijn hoofd. De aanstootgevende karikatuur? Hijzelf staat met zijn rug naar het publiek en beeldt een scène uit waarin zijn broertje zich masturbeert in de badkamer na het zien van een film van Louis De Funès. Dat zoveel expliciete taal en gebaren bij bekrompen en hypocriete snotapen een morele kortsluiting veroorzaakt valt enigzins te begrijpen uit wat Touzani zelf daarvoor allemaal vertelde over zijn eigen opvoeding. Maar dat mag de rel niet vergoeilijken en ongestraft laten, want dan vallen we terug op zelfbeklag.

Er is moed nodig om de overgeleverde gewoonten en opvattingen in twijfel te trekken en uit de spiraal van zelfbeklag en hypocrisie te stappen. Daarom, Touzani zou Touzani niet zijn indien hij het incident niet aangreep om voor een geschokeerde zaal de knapen de mantel uit te vegen tot ze gedwongen worden in schaamte de zaal te verlaten. Het helder en grimmig betoog dat hij afstak tegenover die etters, overtrof zijn met humor doorspekt, voorbereid theatraal discours. De voorafgaande opvoering krijgt opeens een prangende actualiteit en zeggingskracht, wanneer hij de jongens duidelijk maakt dat hij respect verdient omdat hij zijn werk doet en een positieve boodschap probeert te verkondigen die door hun gedrag in één klap, voor een beschaafd publiek, in diskrediet wordt gebracht. Dat de begeleiders daarna in groep solidair met hun pupillen de zaal verlieten, toonde nogmaals schrijnend hoe een gebrek aan autoriteit voor die jongens juist de vrijgeleide vormt zich te ontwikkelen tot wat sociologen in het verleden weleens smalend de verloren generatie hebben genoemd. Mogen er daarom nog duizend Sam Touzani’s opstaan, want het is glashelder: alleen vanuit de eigen gemeenschap kan autoriteit geloofwaardig overkomen en daadwerkelijk iets veranderen. Laten we hopen dat ze het begrepen hebben en moge de ontroerende, voltallige staande ovatie achteraf voor Touzani een stimulans zijn om door te gaan. Zoals hij zelf zei: “La lutte continu avant, pendant et après le spectacle.”

Gezien in de KVS, 20/10/2006