Tom Lanoyes laatste roman is niet onbesproken. De literair recensenten zijn verdeeld. ‘Het derde huwelijk is een verhaal van vlees en bloed, met gevoel voor de occasionele oneliner en niet zonder panache verteld.’, klinkt het dweperig. Zijn criticasters en ondergetekende zijn minder lief: ‘Het Derde Huwelijk heeft een gebrek aan geloofwaardigheid. De psychologie van het hoofdpersonage, Maarten Seebregs, rammelt langs alle kanten; de afwezigheid van Norbert Vandessel, de liefdeszotte potentiële man van Maartens vrouw, en zijn plots heropduiken botsen frontaal met de verhaallijn van het vooruitsputterend huwelijk. Lanoye schreef een hoop fantastische scènes bijeen, maar vergat ze in elkaar te passen.’
Hier en daar hoor je ook de opmerking dat het gebruikte ik-perspectief te eenzijdig is voor de complexe thematiek. De thematiek (het terminale Europa) is inderdaad complex, maar het gekozen perspectief is respectabel en ondersteunend voor Lanoyes stelling: Europa is levensmoe en etnocentrisch. De omstandigheden dwingen ons tot omgang met de andere, maar au fond zijn we vastgeklonken aan verloren liefdes.
Het probleem van het meest passend vertelperspectief bezorgde Lanoye, tijdens het schrijven van Het derde huwelijk, waarschijnlijk ettelijke slapeloze nachten – genoeg om tussendoor een theatertekst te schrijven over datzelfde zieke Europa.
Over de roman kan je discussiëren welk label het best past: allegorische kroniek of moralistische allegorie, seismologie of homeopathie? Bij de theatertekst is geen discussie mogelijk. Lanoye trekt resoluut de moralistische kaart.
In Fort Europa voert Lanoye zeven metaforische figuren op, die ieder een pleidooi pro domo houden. De zeven worden afgewisseld door dialogen tussen anonieme Europeanen. Zij vragen zich af wat ze het meest zouden missen aan Europa. Het probleem van het eenzijdig gebeuzel uit Het derde huwelijk is meteen van de baan.
Een ondernemer verdedigt het kapitalisme dat welvaart, vrede en vrijheid bracht. De Belg illustreert zijn overlevingsdrift; de jood zoekt rusteloos naar het waarom en de stamcelbiologe schenkt ons een verbeterde versie van de Europeaan. Tot slot wikken en wegen drie oude hoeren het oude continent.
Europa wordt omgewoeld, bijeen geharkt, ontdaan van penen, gezift en uiteindelijk tot préparé européenne verpakt – klaar om de wereld rond te sturen. Lanoye goochelt met de termen de echte Europeaan en de nieuwe mens, maar wat bedoelt hij er echt mee? De humanist, de homo universalis, dat bedoelt hij.
Fort Europa is Lanoyes nachtmerrie: de humanist staat onder druk in Europa. Etnocentrisch en religieus fanatisme belemmeren de nieuwe, of zo men wil, de echte mens. Maar wat moeten we dan? ‘De Europeanen hebben nog maar één kans over om echt Europeaan te worden. Ze moeten het fort opgeven en hun continent verlaten. De toekomst ligt niet hier! De toekomst is een vrouw met Chinese voetjes!’
Pleit hij dan voor intellectueel kolonialisme? Ja.
Een theatertekst, is dat niet iets voor theatermakers? Laat je niet afschrikken. Fort Europa is een toegankelijk raamverhaal met zeer beperkte regieaanwijzingen. Daar waar Het derde huwelijk faalt, scoort Fort Europa. De theatertekst weet de spielerei te doseren en staat niet vol van bombastische lyriek. Natuurlijk blijft het een tekst met het noodzakelijke vet. Vet dat vaak blijft kleven: ‘Europa is een matriarchaat gekoloniseerd door drie patriarchale godsdiensten’.
Lanoye publiceerde de theatertekst in 2005. Het stuk ging, in regie van Johan Simons, in première op de Wiener Festwochen, en werd hernomen op festivals in Utrecht, Essen en Avignon. Tijdens het schrijfproces van zijn roman kreeg Lanoye vaak te horen hoe fantastisch Fort Europa wel niet is. Het zadelde hem op met een te sterke theaterlogica in een roman – jammer. Maar laten we eerlijk zijn: zijn andere proza is in het zelfde bedje ziek. Misschien moeten we Lanoye in de eerste plaats appreciëren als theaterauteur. Een reden te meer om ons beklag te doen. Fort Europa kende nog geen uitvoering in België. (Er werden wel, vanuit Gent, bussen ingelegd naar Utrecht.) Mocht er een theatermaker deze recensie lezen: kiest u een locatie en laat ons dromen van de nieuwe, echte Europeaan.
Fort Europa
Tom Lanoye
uitgever: Prometheus, Amsterdam
prijs: €17,95
ISBN 9044607405
