Het was de Morgen-journalist Dirk Steenhaut die ruim een decennium geleden onze aandacht vestigde op de verborgen wereld van de Tsjechische alternatieve scène. Tot dan was onze kennis van de Oost-Europese muziek beperkt tot de vele compilaties, die in de nasleep van de ‘wereldmuziek’-explosie massaal op de westerse mark gekieperd werden. De muziek die Steenhaut ons aanreikte, haalde ons echter volledig over de streep: ook deze muziek putte uit de traditionele Balkanmuziek, maar liet zich gul beïnvloeden door de westerse rock- en popesthetiek, met een fris en intens klinkend resultaat. Onder het communistisch regime werden veel van deze bands als staatsgevaarlijk beschouwd en in de illegaliteit gedwongen, wat de honger naar avontuur en dwarsheid alleen maar aanwakkerde. Na het vallen van de muur en de daaropvolgende politieke hervormingen vond deze muziek mondjesmaat zijn weg naar de West-Europese landen, vooral begin en midden jaren negentig, toen er een creatief hoogtepunt merkbaar werd. Jablkon, Dunaj, Iva Bittova, Uz Jsme Doma en Pustit Musís maakten schitterende platen, die ook live aan het westers publiek werden voorgesteld, met relatief succes. De concerten die toen in het Belgisch clubcircuit te zien waren, werden in ieder geval fel gesmaakt, al was het maar door een handvol muzikale avonturiers.
Ook in het Kunstencentrum Vooruit waren reeds meermaals Tsjechische artiesten te zien, vooral de immer verrassende en charmerende Iva Bittova is er inmiddels een vaste waarde geworden. De drie bands die ditmaal te gast waren op het Vooruit Geluid festival, waren geselecteerd door het Alternativa Praha festival en die hadden geopteerd voor de oude garde.

Jablkon werd reeds opgericht in 1977, maar van de toenmalige bezetting resteert enkel nog maar componist Michal Nemec, die zich inmiddels omringd heeft met een aantal jongere muzikanten. De voornamelijk akoestische muziek van Jablkon laat zich moeilijk benoemen, refereert zowel naar jazz, Oost-Europese klassieke en folkmuziek als naar flamenco en bossa-nova, gepaard met een aanzienlijke dosis theatraliteit en humor. Op het podium schetsen de vier muzikanten met een ongelooflijke virtuositeit vitale klankkleuren die de luisteraar voortdurend van de ene verrassing in de andere laten vallen; op het eerste gehoor kleine danswijsjes groeien uit tot complexe en veelgelaagde composities, nonsensikale stemgeluiden worden geïntegreerd in een levendige waaier van verbazingwekkende klanken en muziekjes. Ondanks de moeilijke structuren en onorthodoxe ritmes blijft de muziek heel toegankelijk en meeslepend in zijn evocatieve kracht. Vaak nemen de liedjes je mee in wonderbaarlijke sprookjessferen, de magie borrelt op uit diepe klankvijvers, de instrumenten zitten vol toverkunstjes. Ook het visuele aspect van hun act is ontwapenend: Nemec waggelt als een dansende beer op en neer het podium en animeert het publiek voortdurend met zijn zwierige bewegingen en clowneske mimiek, terwijl percussionist Petr Chlouba zich van allerlei bizarre voorwerpen bedient om er de meest verbluffende ritmes uit te halen. Als een op hol geslagen heksenmeester goochelt Nemec constant met zijn stem, bromt, mompelt, piept, schreeuwt… hanteert allerlei blaas- en andere instrumenten, die echter perfect passen binnen het afgelijnde muzikale raamwerk. Ook de twee gitaristen, nieuwkomer Johnny Judl en vooral Martin Caravan laten zich van hun beste kant zien met nu eens vinnige dan weer broze snaaracrobatieën.
U leest het: we zijn grote fans van Jablkon, maar toch waren wij niet geheel tevreden over hun concert. Hun set, die voor een groot deel ontrokken was uit hun beste platen, Baba Aga (1992) en Machalaj (1995) stond als een huis, maar het geluid was niet meer wat het ooit geweest is. De songs die vroeger helemaal akoestisch opgebouwd werden, kregen nu meer dan eens een andere, elektrische invulling, die echter niet dezelfde warmte en intimiteit uitstraalde. Bovendien kregen wij de indruk dat de muziek vaak op een routineuze manier gespeeld werd, wat niet zo verwonderlijk is als je weet dat het gros van het materiaal alweer tien jaar oud is. Maar wij willen niet teveel klagen: Jablkon heeft nog altijd de kracht om ons mee te slepen naar een betoverende wereld, vol verbluffende figuurtjes en mooie landschappen. Al is het maar voor even.


De volgende dag was een van de vaandeldragers van de Tjechische underground te gast in de Vooruit, de MCH Band. Spilfiguur is Mikolás Chadima, die al sinds de jaren zeventig een vooraanstaande sleutelrol speelt binnen die scène: hij was onder andere betrokken bij controversiële bands als Killhets en Elektrobus, die door de toenmalige regering als subversief bestempeld werden. Sinds een tiental jaar is hij in de weer met de MCH Band, een trio dat zich vooral geïnspireerd heeft op de progrock van groepen als Pink Floyd en King Crimson. Jammer genoeg voegen ze daar niks, absoluut niks aan toe: wat wij te horen kregen was belegen rockmuziek waarin vooral de ellenlange gitaar- en saxsolo’s van Chadima opvielen (in negatieve zin, dan). Het meest schrijnende moment was toen een van de muzikanten uit zijn synth een oudbollig beatpatroontje opduikelde, wat bij het publiek op behoorlijk wat gegniffel onthaald werd. Ook de lyrics, die in Engelstalige versie geprojecteerd werden leken uit een andere tijd te komen: politiek en filosofisch getinte teksten over vrijheid en vrede, revolutie en hoop. Woorden die ongetwijfeld van grote waarde waren in het Tsjechië van ruim tien jaar geleden, maar in het België van nu behoorlijk bombastisch klinken. De MCH Band maakt muziek voor een andere tijd, een andere plaats.

De meeste bezoekers waren echter vooral gekomen voor Uz Jsme Doma. Deze band werd opgericht in 1985 en heeft in ruim tien jaar tijd een forse cultstatus opgebouwd, ook in België. Niet verwonderlijk: hun scherpe, krachtige avant-punk zorgt live voor een uiterst explosieve sfeer, waarbij de spaanders geregeld in het rond vliegen. De invloeden die je in hun muziek meent terug te vinden, zijn quasi ontelbaar: punk, progrock, freejazz maar ook bijvoorbeeld chanson en ska, dit alles opgediend met enkele typische Balkan-ingrediënten (hoekige ritmes, speelse samenzang, ..). Helaas is een van de bouwstenen van hun geluid, saxman Jindra Dolansky, onlangs opgestapt, zodat hun muziek nu wat meer rechtuit klinkt. In Gent hoorden we vele bekende songs uit platen als Pohadky Ze Zapotrebi (1995), lichtjes herwerkt maar nog altijd energiek als weleer. Het was trouwens onbegrijpelijk dat de Vooruit gekozen had om saaie tafeltjes en stoelen voor het podium te plaatsen, iets wat de adrenaline-opstoten bij het publiek jammerlijk indamde. Bij deze muziek hoort wat bewegingsvrijheid, dacht ik, nu leek het wel alsof we aan het kijken waren naar enkele gekooide exotische vogels. Nou goed, de muzikanten lieten het in ieder geval niet aan hun hart komen: frontman Mirek Wanek -de Tsjechische Frank Black- mikte de een na de andere bijtende riff richting publiek, terwijl de anderen unaniem deze vervaarlijke klanken aanscherpten. Ondanks de vele bruuske, moeilijke tempowisselingen speelde de groep als een welgeoliede machine, techisch adembenemend perfect. Op sommige momenten bespeelde Wanek de piano, zoals in 'Azpak', een intrigerend lied die tragiek met absurde klankhumor verenigde. Het gevoel voor humor is constant onderhuids aanwezig in de muziek van Uz Jsme Doma, iets wat ze gemeen hebben met muzikanten als Frank Zappa, Captain Beefhaert en The Residents. Geen goedkope vergelijkingen, want ook qua intensiteit kan Uz Jsme Doma zich met voornoemde acts meten: hun songs zijn verpletterende en verscheurende fragmentatiebommen die inslaan wanneer je het minst verwacht.

Later op de avond was percussionist Pavel Fajt te bewonderen in het Vooruit-café. Fajt is een echte ritmetovenaar: hij haalt de wonderbaarlijkste geluiden uit allerlei slagwerk, akoestisch of elektronisch. Hij was een van de leden van het legendarische Dunaj collectief en werkte reeds samen met Iva Bittova, Anna Homler en het rockcombo Pluto, vaak met sublieme resultaten. Enkele uren voor zijn set gaf hij nog een leuk concert met Geert Waegeman's Belgamatic project, maar zijn solo-uitspattingen als 'Drum Trek' zijn zo mogelijks nog indrukwekkender. Fajt gebruikt een speciaal ontworpen drumstel,waaruit hij een wijd spectrum aan klanken haalt: van melodisch en warm tot koud en metaalkinkend. Hij heeft ook een batterij aan elektronisch gemanipuleerde geluiden, die hij thuis opnam met allerlei instrumenten: zo ontspinde zijn eerste compositie zich als een lange drone van zware pianoklanken en hypnotische percussie. Wervelende soundscapes werden afgewisseld met geïmproviseerde jazzy stukken, maar altijd vol energie en verrassend van vorm en geluid. Een groot deel van de muziek beschikte over een dramatische en evocatieve kracht , maar Fajt kon evengoed humoristisch en speels uit de hoek komen: zo vermaakte hij zich met de geluiden van kleine speelgoedjes. Hilarisch was het moment toen hij met behulp van een lepel een melodietje speelde op zijn eigen hoofd. Zalige muzikant, zalige muziek.

De Tsjechische muziek die op Vooruit Geluid geserveerd werd, was zoals verwacht van behoorlijk hoogstaand niveau, eigenzinnig en krachtig maar jammer genoeg zonder al te veel verrassingen. We hadden eerlijk gezegd ook liever iets gezien en gehoord van de nieuwe golf muzikanten die naar het schijnt het mooie weer maken in Tsjechië. De volgende keer, misschien?

www.jablkon.com
www.uzjsmedoma.com

Foto's: Pedro Bruneel en Frederic Lagast