Christian Frei’s War Photographer slaat een dubbelslag door een bijzonder vakkundig gemaakte documentaire te zijn over één van de meest taaie oorlogsfotografen ter wereld, de enigmatische James Nachtwey, die al 20 jaar lang als een ‘lone ranger’ oorlogen en rampgebieden doorkruist en vaak zo dicht bij de actie komt dat hij recht in de loop van een geweer kan staren. Eén van de unieke aspecten van deze moordend intense documentaire is de gimmick waarbij een camera geïnstalleerd werd op Nachtwey’s eigen fototoestel, zodat we praktisch mee kunnen kijken door zijn lens als hij zijn klassieke foto’s trekt, vaak in het heetst van de strijd. Vooral tijdens Nachtwey’s frontlinie-activiteiten in de Gazastrook zitten we als kijker dichter op de Palestijnse strijd dan tijdens gelijk welke reportage op het nieuws, we voelen mee onze ogen prikkelen als de fotograaf snikkend ineenzakt na een traangasaanval. Nachtwey heeft zoveel lef dat hij in Indonesië zelfs meeloopt met een woedende menigte en de gruwelijke slachting vastlegt van een man die lompweg de verkeerde relige heeft gekozen, én ondertussen smeekte Nachtwey op z’n knieën voor het leven van de man, tevergeefs.
Er zijn natuurlijk al films zat gemaakt over roekeloze oorlogsverslaggevers, men denke aan The Killing Fields (over Cambodia), The Year of living dangerously (Indonesia) en recent nog Welcome to Sarajevo, waarin we telkens van die ruige, whiskey zuipende en vaak bijzonder cynisch geworden figuren zagen rondlopen, uitwassen van de steeds commerciëler wordende perscultuur waar enkel degene die de gruwelijkste (en dus gevaarlijkste) beelden draait gaat lopen met de primeur.
Nachtwey lijkt op het eerste zicht ook een oorlogsverslaggever van de oude stempel: een op levensgevaar kickende eenzaat die zichzelf kogelvrij acht en zich pas echt ongemakkelijk voelt als hij terug thuis is. Maar het clichébeeld klopt niet. James Nachtwey drinkt niet, rookt niet, is een uitermate zwijgzaam man met een warme uitstraling, en boven alles, hij is een idealist. Hij wil ons de ellende die hij overal ter wereld tegenkomt in de ogen wrijven om ons te doen stilstaan bij al die vergeten oorlogen en hongersnoden.
War photographer werpt ook veel ethische vragen op waar je als kijker eens rustig over kan nadenken. Zo wordt er een interessante vergelijking gemaakt tussen oorlogsfotografen en oorlogscameramannen. Die vergelijking bewees voor mij mijn oud punt dat nieuwsbeelden in sé ongeloofwaardig zijn, het is een manipulatieve collega van flarden actualiteit, meestal ook nog eens vertoond in een andere - lees dramatischer - volgorde dan hoe het echt gebeurdde. De cameramannen geven ook zelf toe dat er wat hen betreft weinig idealisme bij hun werk komt kijken, de concurrentie is tegenwoordig zo fel in de nieuwswereld dat ze gewoon moeten zien dat ze de strafste beelden schieten, ongeacht de risico’s.
Andere vraag : kan een fotograaf een oorlog stoppen? Neen, natuurlijk niet, maar het is wel zijn taak om ons op geregelde tijdstippen een mokerslag toe te dienen onder de vorm van één welbepaald beeld, een vakkundig geconstrueerde cadrering van geweld of miserie. En dat beeld moet mooi zijn. Als kijker moet je eerst denken "hmm, dat is mooi", waarna de gruwel pas begint in te zinken, en het bijgaande schuldgevoel. Velen van Nachtwey’s foto’s zijn inderdaad werkelijk prachtig, het eerste wat je opvalt is het enorme esthetische karakter ervan, maar het is die esthetische beleving die je echt warm maakt voor de gruwel die eigenlijk in de foto vervat zit, die daardoor twee keer zo hard aankomt.
Nachtwey is een idealist, zijn drijfveer is wel degelijk dat hij oorlogen kan stoppen, anders zou hij niet dag na dag zijn leven wagen voor een miezerige foto, hij wil wantoestanden aan de kaak stellen, van honger in Afrika, oorlog in Kosovo tot extreme armoede in Indonesia. Hij werpt in de documentaire ook een interessant, doch misselijkmakend punt op, namelijk dat schrijnende toestanden als massale hongersnoden in Afrika en bloederige slachtpartijen in Azië de aandacht van het publiek niet meer halen, niet omdat het publiek zelf dat niet wil, maar omdat de adverteerders van de magazines en kranten het niet langer zien zitten dat hun glinsterende reclameboodschappen ‘verminkt’ worden door gruwelijke foto’s, waardoor het effect van de campagne verloren zou gaan. Zij zien liever sterren en plaatselijke vedetten in hun boekskes. Dat is nu eenmaal de plastieke entertainmentwereld waarin we gedwongen worden te leven. Selah.
Bon, wie het nu nog niet doorheeft, War Photographer is verplichte kost. Elk mens zou met oogklemmen aan gedwongen moeten worden om hier naar te kijken, om dan eindelijk te beseffen dat de wereld niet begint en eindigt bij de eigen voortuin, laat staan dat er in eigen land ooit iets gebeurt wat van enig belang is. Het is het ideale moment voor verstokte cynici om eens, al was het maar voor 90 minuten, een beetje menselijkheid te tonen, door met knikkende knieën en tranen in de ogen te staren naar Nachtwey’s uiterst efficiënte foto’s vol dagdagelijkse ellende van over de hele wereld.
Op woensdag 27 maart is War Photographer te zien op in 'Bewogen Leven' op Canvas. Wie niet kijkt verdient dertig stokslagen.