In de Duitse film Das Experiment van regisseur Oliver Hirschbiegel (een naam als een koffiekoek) wordt een ander bestaand psychologisch onderzoek verfilmd, of beter gezegd zwaar gedramatiseerd. In het omstreden experiment werden via een advertentie twintig mannen bij elkaar gebracht. Vanaf de start werden er acht aangesteld als bewakers, de rest werden gevangenen. Twee weken lang verbleven ze in een zeer nauwkeurige kopie van een gevangenis, de onderzoekers volgden alles via televisieschermen. Op de eerste dag is het allemaal nog erg gezellig, een mannen-onder-elkaar-sfeertje, het is allemaal maar een spelletje. Maar al snel loopt het zwaar uit de hand: de bewakers beginnen zich al vanaf dag twee erg te identificeren met hun nieuwe rol als strikte ordehandhavers, terwijl de gevangenen zich steeds minderwaardiger en/of opstandig beginnen te voelen. De meest teruggetrokken bewaker, een loser van formaat met een saaie job, blijkt binnen de korste keren een bruut van formaat die enorm kickt op zijn pas verworven macht. Na nog geen week slaan bij enkele gevangenen de stoppen volledig door en moeten er twee van hen het experiment verlaten om gehospitaliseerd te worden. Op dit punt werd het echte experiment noodgedwongen stopgezet. Maar voor een film volstaat dat natuurlijk niet.
Das Experiment gaat heel wat verder, zonder aan geloofwaardigheid in te boeten. De film draait uit op een zeer realistische horrorfilm, waar het monster de mens zelf is, de potentiële beul in elk van ons. Bloed vloeit, er vallen doden, er zijn ontsnappingen en achtervolgingen, en tot op zekere hoogte kan je als kijker best wel geloven dat zoiets ook in het Big Brotherhuis kan gebeuren: geef die mensen alsjeblieft wat wapens, zorg ervoor dat er machtsspelletjes ontstaan tussen de bewoners en binnen de korste keren knallen ze elkaar door de kop. Het zou mooi zijn. Das Experiment is voor veel mensen misschien een misselijke, ontnuchterende film, omdat de prent de ware aard van het beestje bloodlegt : er zit een Nazi in elk van ons, iedereen volgt bevelen op, iedereen is in staat een ander te vermoorden, geef ons een beetje macht en een wapen en we zullen ons daarnaar gedragen en er vroeg of laat misbruik van maken.

In 1963 begon psycholoog Stanley Milgram met een reeks controversiële experimenten om te leren begrijpen waar die menselijke neiging om slaafs naar authoritaire figuren te luisteren toch vandaan komt. Aanleiding was natuurlijk de vraag hoe zovele miljoenen Duitsers destijds zo stom konden zijn geweest om de Nazi’s aan de macht te brengen en hen al hun gruweldaden te laten verrichten, gruweldaden waar de bevolking wel degelijk van op de hoogte was. Bij het experiment werden 40 mensen, individueel, uitgenodigd voor een fictief onderzoek naar de effecten van bestraffing op het leerproces.
Stel je voor: je komt toe op de universiteit, een man in een witte vest legt je het onderzoek uit, hij stelt je voor aan een Mr. Wallace, een wat sullige man met een zwak hart. Wallace is de ‘leerling’ in het onderzoek. De leerling wordt in een kamertje opgesloten en verbonden met draden waardoor elektroshocks kunnen toegediend worden. Je komt terecht in een daarnaastgelegen kamertje, via microfoons moet je nu Wallace aan een vragentest onderwerpen. Telkens hij fout antwoordt, moet je hem een elektrische schok geven, bij elk fout antwoord wordt het voltage opgedreven met 15 volt. Je krijgt zelf een licht schokje om te laten zien dat er niet mee gesold wordt.
De leerling doet het niet goed, hij antwoordt bijna elke keer fout. De onderzoeker, of de man met het witte vestje naast je, zegt je dat je de shocks moet opdrijven. Vanaf 120 volt begint Mr. Wallace steeds luider te kreunen en te smeken om er mee te stoppen omdat zijn hart er niet tegenkan. Je twijfelt, kijkt even naar de onderzoeker. Die zegt dat het van groot belang is dat je doorgaat. En je gaat door. Wallace schreeuwt zich de longen uit zijn lijf. Vanaf 300 volt wordt het stil. Wallace antwoordt niet meer.
Hoe ver kan je hiermee gaan? Wie is er gek of manipuleerbaar genoeg om helemaal door te gaan tot 450 volt, een zeer dodelijke shock, zoals een beul dat zou doen? Wel, het resultaat was even verbijsterend als voorspelbaar: 27 van de 40 personen dienden onder impuls van de – valse – onderzoeker een dodelijke shock toe, oftewel 65% van de deelnemers. Milgram deed de test nog eens over bij vrouwen, kinderen en in verschillende landen om zeker te zijn. Steeds kwam hij uit op een percentage van 65% beulen. Het ultieme bewijs dat de mens potentieel het gevaarlijkste, meest beïnvloedbare beest is dat hier op aarde rondloopt.

Das Experiment deed mij evenveel walgen als toen ik voor het eerst de beelden zag van Milgram’s onderzoek, een keiharde confrontatie met het ergste waartoe de mens in staat is. Door de efficiënte, subjectieve stijl van de film word je als bijna gedwongen om de sadistische bewaker Bertus, de overduidelijke slechterik in het verhaal, dermate te haten dat je hem, als je zelf aan het experiment had meegedaan, zou hebben vermoord, en terecht. Geen aangename vaststelling, maar wel een leerrijke ervaring. Het voor de rest wat voorspelbare verhaal en een volslagen onbenullig romantisch subplot moet je er dan maar bijnemen.