De roman vertelt het verhaal van een jonge man, Dave, eind de jaren negentig. Wanneer zijn moeder sterft, wordt hij wees en probeert hij zich samen met zijn broertje, Toph, te beredderen. Talrijke verhuizingen, excentrieke projecten die onafgewerkt blijven, aanstellerige extravaganties maken de lezer duidelijk dat het hoofdpersonage eigenlijk op de vlucht is voor het onverwerkte verdriet om zijn gestorven moeder. Dave geeft zijn verdriet ook een positieve invulling; het is het bewijs dat hij uitverkoren is, dat hij voorbestemd is grootse dingen te doen en iets te betekenen in de wereld. Wanneer hij uiteindelijk zijn ouderlijke buurt weer opzoekt, heeft dat niet het zuiverende effect dat hij ervan verwachtte.

Het neurotisch personage reflecteert voortdurend op zichzelf. Zijn voortdurende obsessie met de authenticiteit en de grootsheid van zijn handelen, leidt tot een gebrek aan spontaniteit en in die zin tot onechtheid. Toch geeft hij op cruciale momenten blijk van zelfkennis, wat niet alleen tot uiting komt in de ironische stijl maar ook expliciet wordt gemaakt: "Ik ben tegelijkertijd meelijwekkend en monstrueus, ik weet het, en dat doe ik allemaal zelf, ik weet het ". De oprechtheid van het boek blijkt ook uit de reacties van andere personages die een waarheidsgetrouw licht op hem werpen. Zo geeft Toph kritiek op de pedagogische pretenties van zijn broer en hij vindt dat Dave het ongeluk van anderen uitbuit, wat later door John, een kennis, herhaald zal worden. Toph's commentaar is zo intelligent en gevat verwoord dat het niet plausibel is dat deze woorden uit de mond van een jongetje komen. Het lijkt alsof Toph op dat ogenblik is opgevoerd als vertolker van Dave's geweten. Zoals Eggers al duidelijk maakte in de verantwoording zijn bepaalde passages verzonnen omdat ze pasten in de opzet van het boek. Dat geldt ook voor Dave's sollicitatiegesprek voor The real world. Dave lijkt hier met de hypothetische sceptische lezer een dialoog te houden over het boek zelf. Dave zegt tegen privacy te zijn en gebruikt daarvoor de gekste argumenten. Hij lijkt op een ironische manier te verantwoorden waarom hij zich in het boek blootstelt voor een anoniem publiek. De sollicitatie voor The real world blijkt slechts een verzinsel dat noodzakelijk is als kader om deze discussie te kunnen houden.

Deze postmoderne roman is zeer origineel qua aanpak. Al op de eerste bladzijde relativeert Eggers zijn werk op ironische wijze. Hij geeft aan welke hoofdstukken de moeite niet lonen gelezen te worden. In de verantwoording beschrijft hij de belangrijkste thema's van het boek, thema's die inderdaad op de voorgrond zullen blijken te staan. Op die manier anticipeert de auteur op mogelijke commentaren van letterkundigen en critici. Dat heeft een grappig effect en zorgt tegelijk in lichte mate voor vervreemding. Het is dezelfde vervreemding die in de roman zelf opgeroepen wordt wanneer de verteller naar 'het boek' verwijst. In die kaderdoorbrekende opmerkingen wordt de structuur van het boek toegelicht of wordt er aangekondigd wat nog zal komen. Dat werkt het best wanneer het niet al te expliciet gebeurt: "Ik heb het nu al koud. Ik heb tegenwoordig niet veel meer aan de kou, ik ga niet sleeën, het heeft trouwens niet eens gesneeuwd. Het enige wat ik eraan heb is dat het kan dienen als een opgelegde en wel heel duidelijke metafoor, als een voorafspiegeling van wat ik ga meemaken."

'A heartbreaking work of staggering genius' is een biografie en de schrijfstijl weerspiegelt de persoonlijkheid van de schrijver. Dave fantaseert er vaak op los. Zijn ontoombare fantasie botst tegen de werkelijkheid wat soms grappig verwoord wordt: "Ik heb zin om door de dikke glazen ruit heen, de achtertuin van de club in, om naar de steile rotswand te rennen en naar beneden te springen, het Michiganmeer in. Of in elk geval naar buiten te gaan en een ommetje te maken". De opschepperige toon daarentegen, die het hoofdpersonage soms bladzijden lang aanhoudt, gaat op den duur vervelen, ook al doorziet de lezer dat dit gepoch slechts een masker is. De geciteerde passages uit het satirische tijdschrift Might, die Dave en zijn vrienden opstarten maar dat niet echt van de grond raakt, zijn vaak heel flauw. Men moet als lezer eens slikken bij zoveel egocentrisme. Verinnerlijkte momenten leveren dan weer ontroerende passages op, zoals wanneer ze in hun vakantiehuis in Berkeley toekomen: " en de sterren, waarvan er niet veel te zien zijn vanwege het licht van de steden en zo, maar toch nog wel een aantal, honderd misschien, voldoende in elk geval, want hoeveel heb je er tenslotte eigenlijk nodig?" Humor en ironie zijn bijna voortdurend aanwezig. De vlotte stijl maakt het werk heel leesbaar. De vele verwijzingen naar elementen uit de moderne populaire Amerikaanse cultuur maken de roman enerzijds heel levendig maar anderzijds houdt dit ook een beperking in. De roman is daardoor moeilijker genietbaar voor een ouder publiek.

Onder meer dankzij een vernuftige verteltechniek slaagt Dave Eggers erin de aandacht van de lezer vast te houden. Dat gebeurt door het subtiel achterhouden van informatie waarop later pas wordt ingeblikt. We krijgen pas laat in de roman een pijnlijke herinnering over Dave's vader te horen en het nog pijnlijkere besluit dat hij daaruit trok: "Volgens mij is de dunne draad van vertrouwen tussen ouder en kind al vroeg gebroken". De roman reflecteert hoe de menselijke geest pijnlijke trauma's verdringt tot de afstand in de tijd het mogelijk maakt erover na te denken. Emotionele herinneringen overvallen het hoofdpersonage op de gekste momenten, bijvoorbeeld tijdens het frisbeeën. De verteller springt dan steeds heen en weer tussen het 'nu' en het 'toen', waardoor het traumatische gehalte van de herinnering nog tragischer wordt. Deze passages steken door hun oprechtheid af tegen de dikdoenerij op vele andere ogenblikken en treffen de lezer daardoor des te meer. Het boek eindigt met een laatste schreeuw om aandacht, aangrijpend door de grote onderliggende wanhoop: "Wat de fuck is er voor nodig om jullie motherfuckers dit te laten zien wat de fuck is daarvoor nodig [& ]". Op zo'n momenten wordt de lezer getroffen door de diepe radeloosheid van het personage.

'A heartbreaking work of staggering genius' is vernieuwend in de manier waarop het werk op zichzelf reflecteert. Ook de expressieve stijl, de suggestiviteit, de effectieve vertelstrategieën getuigen van een grote bekwaamheid. Toch is de inhoud niet steeds even interessant; vooral niet wanneer de verteller zich verliest in zelfverheerlijkende uitweidingen. In welke mate je als lezer het boek waardeert, hangt gedeeltelijk af van de mate waarin je je stoort aan de pretenties van het hoofdpersonage. Die pretenties worden mijns inziens genoeg gerelativeerd door de ironie van de verteller. Het verhaal is het sterkst in die passages waar Dave uit zijn schulp van arrogante onkwetsbaarheid komt en het verkropte verdriet achter het masker van zelfgenoegzaamheid zichtbaar wordt. De soms ontroerende eerlijkheid van het hoofdpersonage en de spitsvondige humor maken het lezen zeker de moeite waard.