Over ogenschijnlijk zuiver pragmatische beslissingen als hoe de kunstwerken zich tot elkaar en tot het museum verhouden, is in werkelijkheid tot op de millimeter nagedacht. In een openlucht-museum treden de beelden in dialoog met de omgeving waarin ze zich bevinden. King and Queen (1952-3) van Henry Moore vormt voor het 25 hectare grote Middelheimpark een scharnierwerk: een mannen- en vrouwenlichaam zittend op een bank, met hoofden die hoornig, snavelig of bebaard misschien, maar allesbehalve menselijk zijn. Die organische vorm duidt op de verbondenheid met de natuur en brengt een suggestieve benadering van de natuurlijke contouren van het menselijk lichaam, zonder daarbij figuratief te zijn. Zwitsers architect, schilder, graficus, beeldhouwer en schrijver Max Bill creëert dan weer een voelbare spanning tussen de mathematische zuiverheid van het beeldwerk en de grillige onvoorspelbaarheid van de natuur rondom. Met De eindeloze kronkel (1953-56) brengt hij een stukje Bauhaus. Lees: functionaliteit gebaseerd op wiskundige principes. Een immense koperen ring die je uitnodigt vanaf een bepaald punt een rand of zijde van de ring te volgen... om bij terugkeer tot de vaststelling te komen dat je de andere rand of zijde hebt gevolgd.

                                         

In lijn met die interactie tussen beeld en park, heerst er een intense dynamiek doorheen het hele beeldenpark. Alsof de beelden elk moment tot leven kunnen komen. Toegegeven, de nachtelijke contouren versterken alleen maar die fantasierijke gedachte. Toch ‘leeft’ dit park. Een prachtig voorbeeld is Het zotte geweld (1912) van Rik Wouters, hoe onmogelijk de houding van de vrouw ook is: een arm in de lucht, het lichaam schuins achterover, de benen in flamingo-houding en een glimlach op het gezicht. Dergelijke beweging – zot inderdaad, als in een dansvoorstelling – kan niet anders dan vrolijk worden geïnterpreteerd. Typisch voor Wouters, vertoont het bronzen beeld duidelijke penseelstreken, alsof het beeld eerder uit was of klei is gemaakt. Datzelfde fauvistische karakter vertoont ook het afgrijselijk sterke portret van de beroemde Franse romancier Balzac (1892-97) door Auguste Rodin. Volgens hem moet je kunst kunnen voelen. Wel, dit beeld nagelt je aan de grond. Hoewel de figuur helemaal verscholen gaat achter een grote, dikke mantel, toch is duidelijk merkbaar hoe zijn lichaamsverhoudingen uit balans zijn, het gezicht een en al baard is en hoe zijn mantel op de grond druipt, net als wasslierten van een kaars. Maar toch: het Beest palmt Belle in. Geheel in harmonie met de stijl van het modernisme, komt ook in dit werk de bewegingskracht van binnenuit. De ziel en kracht worden naar buiten gestuwd en de mantel der macht bedekt je met geheel ontzag.

Naast moderne beeldhouwkunst, bezit het Middelheimpark ook een groeiende collectie hedendaagse kunst. Daar valt op dat de keuze in materiaal, onafhoudelijk in evolutie, een grotere impact heeft dan gedacht wordt. Zo verwijst de containercompositie van Belgisch architect/kunstenaar Luc Deleu, opgebouwd uit vijf gestapelde zeecontainers uit weervast staal in roestkleur, naar de onzichtbare wereldhandel per container. Wist u trouwens dat er genoeg containers in omloop zijn om de hele evenaar mee te bezetten? Tegelijk grijpt hij terug naar de methode van het stapelen als in het oeroude principe van beeldhouwen zoals in de steentijd. Orbino (2004) kan daarom beschouwd worden als een mobiel monument dat tijdelijkheid, mobiliteit en vergankelijkheid uitdrukt.

De Amerikaanse conceptuele kunstenaar Dan Graham laat dan weer een halve bolle circkel, volledig uit spiegel, hoog oprijzen uit het gras en weerspiegelt zo de toeschouwer in zijn omgeving. De architecturale sculptuur laat je meteen deel van het kunstwerk voelen. Visueel, door het zelfbeeld in de spiegel, en conceptueel, door de kijker zelf te laten uitmaken wat hij ziet. Belgian Fun (2004) biedt de mogelijkheid tot vele perspectieven, maar geeft ook meteen uiting aan het beeld van het beeld en de kwaliteit van het beeld. Maar ook de tientallen stalen balken in Beam Drop Antwerp (2009) van de Amerikaanse kunstenaar Chris Burden spreken vanuit de materie. Dit kolossale sculptuur vormt het resultaat van een performance eind mei dit jaar, waarin die balken van veertig meter hoog verticaal in een put gevuld met nat beton werden gedropt. Toeval en zwaartekracht deden de rest. Een ironische abstract-expressionistische sculptuur die in een neerwaartse beweging, het ijzererts als het ware aan de grond teruggeeft. Burden tast ook hiermee de grenzen af van wat fysisch mogelijk is in de beeldhouwkunst en plaatst de toeschouwer in een quasi apocalyptisch onweerspellende positie.

                    

En dat is echt wel de bedoeling in dit openluchtmuseum: in dialoog dúrven treden met het park en haar meesterlijke geheimen. Interactie. Dynamiek. Materie. Een voor een vormen die krachtige spelers van de veelzijdige kunstcollectie in het unieke kader van dit park. Het Middelheimpark ontplooit zich daarom steeds opnieuw tot bron van inspiratie voor verscheidene kunstenaars. Niet zo ondenkbaar, want dit magische beeldenpark oefent echt een soort magische aantrekkings-kracht uit. Voelbaar tot in de kleine teen. Deze avond was dat niet in het minst zo, omwille van de toegevoegde waarde van de veranderende contouren van de innemende beelden... dat mooie spel van licht en schaduw.

Bezocht op donderdag 24 september in het Middelheimmuseum.
‘Kunst om 8’ is een initiatief van Musea en Erfgoed Antwerpen.