Luc Tuymans schilderde voor deze expositie in vier maanden twintig nieuwe werken, die hij authentieke vervalsingen noemt. Hij steunt op reeds bestaande beelden die hij vervolgens zo afstandelijk mogelijk schildert. Op die manier wordt er niet alleen een wat onwezenlijke sfeer gecreëerd, maar wil Tuymans vooral tot nieuwe inzichten komen in de digitale beelden die ons dagelijks overspoelen. Kijken, bekeken worden en manipulatie staan centraal in Against The Day. De focus die hier ligt op virtuele beelden en beelden zonder authentiek werkelijkheidsgehalte vormt de basis voor Tuymans’ zoektocht naar de illusie van het beeld. Zoals hij meermaals zelf beklemtoonde, ziet Tuymans de schilderkunst als een soort perfect anachronisme ten opzichte van de ontelbare virtuele beelden die hem voor deze tentoonstelling inspireerden. Door de spanningslijn tussen de beeldcultuur die de nieuwe media ons aanreiken en de beelden uit de schilderkunst, stemt deze expositie eveneens tot nadenken over de positie van de kunstenaar in onze hedendaagse maatschappij.
Veranderlijkheid versus eeuwigheid: op zoek naar de gulden middenweg?
Het standpunt van Tuymans is niet eenduidig. Door de werken in de expositie als authentieke vervalsingen te bestempelen, treedt er een contradictie op. Natuurlijk kan het geen kwaad om elk beeld met de nodige scepsis te bekijken, maar het vertrekpunt van de tentoonstelling berust op een klassieke vooronderstelling. Een schilderij krijgt wat Walter Benjamin noemde een aura van authenticiteit mee, maar blijft net zoals foto’s of reality-tv een subjectieve blik op de werkelijkheid. Tuymans legt voor eeuwig vast wat digitale beelden hoogstens voor even kunnen. Het schilderij laat zich immers niet zo makkelijk uitwissen als de digitale beeldenstroom en is moeilijker reproduceerbaar. Voor Walter Benjamin was er een onlosmakelijke band tussen aura en eeuwigheid. Dat is in deze expositie niet anders. Tuymans maakt van uitwisbare beelden visuele interpretaties die niet zo maar reproduceerbaar zijn en zo als uniek bestempeld worden.
Door in Against The Day het schilderij als afbeelding van digitale beelden te exploreren, treedt er een dubbele filter op. We krijgen een interpretatie van een interpretatie, waardoor aan schijnbaar banale alledaagse beelden een soort nieuwe cultstatus wordt verleend. De maatschappelijke positie die Tuymans inneemt is dan ook tweeledig. Enerzijds wordt de alomtegenwoordigheid van beeldcultuur in de samenleving onderkend en onderzoekt hij hoe onze zintuiglijke perceptie van de wereld in het algemeen is veranderd door de digitale cultuur. Anderzijds ontwortelt hij de digitale beelden ook uit hun anonimiteit. Zowel de waarheidsgetrouwe weergave als het conventionele auteurschap worden in Against The Day als artistieke vraagstukken in een maatschappelijke context geplaatst. Een schilder kan niet anders dan een schijnbaar definitief en onuitwisbaar beeld geven, terwijl in de fluïde digitale beeldenstroom de band tussen beeld en auteur gaandeweg vervaagt.
Virtuele beelden zijn immers permanent in ontwikkeling en eeuwig veranderlijk. De werken van Against The Day tonen hoe Tuymans de dialoog opvat tussen deze virtuele beelden en schilderkunst, door ze een aura van definitiviteit mee te geven. De virtuele momentopnames uit televisieshows, computerprogramma’s, internetfoto’s, bewakingscamera’s en andere media vormen simulaties van de werkelijkheid. Deze mentale schijnwerkelijkheden worden in de schilderijen stuk voor stuk nauwkeurig geanalyseerd en opnieuw geïnterpreteerd. Zo slaagt hij er met zijn vaak confronterende schilderijen in om de werking van virtuele beelden te capteren. Beelden lijken in de onophoudelijke beeldenstroom even belangrijk als bijkomstig en Tuymans drukt resoluut de pauzeknop in. Door de stilstaande digitale beelden op een conceptuele manier een aura van eeuwigheid mee te geven, ontstaan beelden die niet meer eindeloos kunnen aangepast worden en de toets van het definitieve moeten doorstaan. Bij de maakbaarheid van beelden kan de schilder echter even ver gaan dan de fotograaf of computerspecialist, want ook hij kan eindeloos blijven aanpassen. Het verschil zit hem dus in het tijdsaspect. Luc Tuymans probeert als kunstenaar de alsmaar sneller evoluerende maatschappij te vatten, al is het maar voor even.
Er wordt echter niet steeds een maatschappelijke component aan de werken verbonden. Zo staat Tuymans in Instant bijvoorbeeld ook stil bij de mechanische evidenties van de beeldproductie. Het beeld van iemand die een foto neemt wordt gepareerd doordat hij in tegenpositie zelf met zijn iPhone een foto neemt. Het proces van beeldcreatie wordt door het trage medium van de schilderkunst in een nieuw daglicht geplaatst. In een onophoudelijke beeldenstroom kan alles opnieuw gewist en vervangen worden door nieuwe beelden, terwijl de schilderkunst aan een fractie van een seconde een aura van onveranderlijkheid toekent.
Wordt de digitale beeldenstroom door de schilderkunst ontdaan van haar banaliteit?
Bij het binnenkomen van de tentoonstelling wordt de blik van de bezoeker letterlijk en figuurlijk op scherp gezet met Sniper, een schilderij waarin Tuymans een instantbeeld van een sluipschutter in Bagdad tot een voyeuristisch tafereel omtovert. Doordat het werk enorm is uitvergroot en het moment toont waarop het doelwit wordt geraakt, kijken we mee door het oog van de schutter. Ook door de kille kleuren wordt de gruwelijkheid van het moment geaccentueerd. De grens tussen realiteit en fictie vervaagt. Het schilderij probeert verder te gaan waar de digitale beelden stoppen. Niet alleen door Tuymans’ visuele en stilistische ingrepen, maar vooral door het beeld uit haar banale context te halen wordt de digitale afbeelding van haar vluchtigheid ontdaan. Je kan het als toeschouwer niet uitwissen en zo wordt het beeld zowel ruimtelijk als thematisch zeer nabij en tastbaar. Wanen we ons midden in het tafereel of is het allemaal maar schijn?
Sniper vormt ook een tegenpool voor het banaliseren van dergelijke beelden in videospelletjes die steunend op virtuele beelden de gruwel verhullen. Door het grote beeldformaat en zijn directe penseeltoets plaatst Tuymans de toeschouwer op een bijna perverse manier te midden van de talloze oorlogsbeelden die ons dagelijks via internet, videogames en televisie overspoelen. Het is bij dit werk al duidelijk: het sociaal engagement dat doorheen de jaren in Tuymans’ oeuvre de rode draad vormde is ook in zijn dialoog met de nieuwe media een belangrijk element.
In Big Brother krijgen we dan weer een snapshot van het voluntaristische gevangenschap waaraan de deelnemers aan het ooit zo populaire programma zich overgeven. Het werkelijkheidsgehalte van reality-tv formats wordt hier geëxploreerd door de eigen virtuele realiteit die Tuymans in zijn schilderij schept. Als volleerd voyeur kijken we met hem mee door de bewakingscamera die een lege slaapzaal filmt. Kan de ‘werkelijkheid’ nog meer in al haar banaliteit worden weergegeven? Doordat de momentopnames uit een realityshow worden vereeuwigd op een schilderij, blijft het beeld hangen. Waar de live-beelden normaal dermate vluchtig zijn dat je ze amper in je opneemt, wordt men nu gedwongen om ernaar te kijken.
Het herinterpreteren van de eindeloze beeldenstroom van de nieuwe media, bereikt haar hoogtepunt in het werk CCTV. Hierop zien we een figuur uit de reality-tv tijdens de ontlasting. De camera die uitkijkt op het toilet is vanuit een symbolisch standpunt geschilderd. Tuymans maakt een soort dwarsdoorsnede van de ruimte en zo lijken de muren als laatste bescherming ook weg te vallen. Door het bovenaanzicht te schilderen, onttrekt hij het gezicht aan de toeschouwer. Het fel blauw kleurgebruik lijkt het beeld in al haar onpersoonlijkheid en banaliteit te willen bevriezen. Een vaak gehoorde kritiek op zijn oeuvre wordt met deze expositie alleszins weerlegd: dat zijn werk door een somber en monotoon kleurenpallet wordt geplaagd en weinig oog heeft voor diversiteit. In Against The Day staat zijn gevarieerde kleurgebruik meer dan ooit ten dienste van de thematiek die hij in de werken verkent.
Is Tuymans’ schilderkunst een exploratie van de verbeelding?
In Sundown worden warme rode en gele kleuren afgezet tegen een witte en blauwe gloed. Omdat het werk gebaseerd is op een digitale afbeelding met een erg lage resolutie, staat de verbeelding centraal. Zien we hier een zonsondergang of krijgen we het beeld van een nucleaire ontploffing? Misschien krijgen we gewoon de blauwe straling van het alomvattend oog van de camera te zien? De verschillende psychische impact die bewegende beelden en schilderijen kunnen hebben wordt hier aangekaart, maar de werkelijkheid blijft even ongrijpbaar. Het verschil ligt in de ruimte voor suggestie. Tuymans manipuleert de interpretatieruimte, waar de digitale media ons overspoelen met beelden die weinig aan de verbeelding overlaten.
Minder ruimte voor suggestie is er in Tits, waarbij de camera van Tuymans inzoomt op borsten die in een weinig verhullende bikini zijn afgebeeld. Het kleurrijke stukje textiel slaagt er niet in de aandacht van de toeschouwer op te eisen. De kracht van de inzoomende camera wint het van het kleurenpallet van de schilder en ontneemt zo elk gevoel van intimiteit.
Met Office wordt door de koele witte kleuren en de positionering van de stoel (met rugleuning naar de toeschouwer gekeerd), een gevoel van ontoegankelijkheid gesuggereerd. Het schilderij dat gebaseerd is op 3D – modellen wordt door Tuymans’ spel met het licht deels ontnomen van haar technische aspecten. Doordat rechts in het schilderij een lichtinval wordt gesimuleerd, ontstaat er ook een gevoel van realiteit en toegankelijkheid. De abstractheid die van de computersimulatie deels wordt ontnomen, zorgt voor een desoriënterend gevoel waarbij opnieuw verschillende interpretaties mogelijk zijn die je als toeschouwer buiten of net binnen het beeld positioneren.
De afstand van de toeschouwer tot het object en de ruimte voor suggestie worden tenslotte ook verkend in Against The Day I en II. De werken zijn ruimtelijk vlak naast elkaar gepositioneerd en tonen een man met spade in de tuin. In het ene werk is hij doelloos met de spade aan de slag, in het tweede werk rust hij. De grijze, blauwe en bruine tinten die overheersen worden door de opdeling in twee taferelen ontnomen van hun realiteitsgehalte. Het lijken twee beelden die uit een filmstrook zijn weggeknipt. Tuymans hanteert zijn penseel hier als afstandsbediening waarbij hij opnieuw resoluut de pauzeknop indrukt. Zoals reality-tv en computerbeelden mensen en situaties naar hartelust in scène zetten, vervaagt ook hier de grens tussen constructie en realiteit. Is dit zijn authentieke vervalsing in tegenlicht?
Dat de Amerikaanse auteur Thomas Pynchon, waarop de titel van de schilderijen en de tentoonstelling is gebaseerd, geen eenduidig en rechtlijnig verhaal vertelde hoeft dan ook niet te verbazen. In deze diptiek laat Tuymans de kracht van het beeld maximaal spreken, door het innerlijke en uiterlijke van de afgebeelde figuur mondjesmaat te openbaren.
Kan de hedendaagse kunstenaar ontsnappen aan de kracht van de digitale beeldenstroom?
Luc Tuymans plaatst zich met deze tentoonstelling dan ook midden in de multimediale beeldcultuur, maar neemt er afstand van. Hij kiest voor de dialoog, maar gaat meermaals de confrontatie aan. In twintig momentopnames leren we dat het oog van de hedendaagse schilder door een vervormde en vertraagde lens kijkt. Virtuele beelden uit de nieuwe media worden in zijn universum tegenover de schilderkunst geplaatst. Tuymans overstijgt klassieke tegenstellingen, maar stoot daarbij evenzeer op moeilijkheden. De beelden worden van hun vluchtigheid en banaliteit ontdaan. Hij voegt iets toe aan de virtuele beelden, maar probeert ze vooral te ontmaskeren.
De nieuwe media worden als inspiratiebron gebruikt en onderzocht als maatschappelijk fenomeen. Door zijn schilderijen authentieke vervalsingen te noemen houdt hij echter ook het postmoderne verhaal in stand dat de werkelijkheid ongrijpbaar is en de kunstenaar niet meer dan een bepaalde visie biedt. Op een paradoxale manier treedt zo ook een gelijkstelling op tussen zijn schilderkunst en de virtuele realiteit. In welke mate verschillen de beelden dan nog? Net zoals de nieuwe media een fragmentair beeld geven, blijft de schilderkunst immers een momentopname. Dat ze door haar onuitwisbaar karakter een aura van eeuwigheid en authenticiteit heeft, doet hieraan geen afbreuk.
De schilderkunst gaat echter in de eerste plaats een gesprek aan met de nieuwste technologieën en hun maatschappelijke impact. Virtuele beelden laten zich niet makkelijk vastzetten en het is duidelijk dat Tuymans worstelt met de tegenstelling tussen de eeuwigheid van de schilderkunst en het fluïde karakter van de virtuele beeldenstroom. Met deze expositie plaatst hij zich als kunstenaar dan ook (on) bewust in een moeilijke positie. Maakt hij een balans op van de impact van de nieuwe media op onze cultuur of is het een voorbode die de illusie al doorprikt dat ook de schilderkunst zich niet zal kunnen onttrekken aan de mediatisering van onze cultuur?
Door het vertragingseffect dat zijn schilderkunst nastreeft onderzoekt hij alleszins hoe mensen anders reageren op beelden en dat is binnen onze hedendaagse beeldcultuur niet onbelangrijk. Dat de mediatisering van onze beeldcultuur volgens velen ook een democratisering met zich meebrengt van het visuele, is een aspect dat in Against The Day minder aan bod komt. Een gemiste kans misschien, want zo maakt Tuymans toch deels abstractie van de sociaal-economische aspecten die zonder twijfel aan de beeldenstroom van de nieuwe media vastkleven. In Against The Day combineert hij vanuit artistiek oogpunt echter wel op een eigenzinnige manier verleden, heden en toekomst. Zonder definitieve stellingname, want dat hoort zo in een postmoderne beeldcultuur.
