Als twintiger uit de buurt van Venetië kwam Piranesi (1720-1778) in Rome aan. Hij stond er in de 18de eeuw mee aan de wieg van het toerisme naar Rome en Italië. Hoewel zijn ontwerpen als architect zelden werden uitgevoerd, inspireerden zijn gepubliceerde architecturale etsen doorspekt met zijn rijke fantasie de eerste Italië-reizigers, schattengravers, archeologen en kunstverzamelaars. Het oeuvre van deze grootmeester van de etskunst bevat maar liefst 1028 etsen waarvan er meer dan 960 in de collectie van de Gentse Universiteitsbibliotheek zitten. Deze collectie is er dan ook een van wereldformaat. De samenwerking tussen de Universiteit Gent (o.l.v. de vakgroep Architectuur en Stedenbouw) met het Museum van Schone Kunsten (MSK) is een unicum.Voor het MSK dé gelegenheid bij uitstek om ook haar wetenschappelijke functie in de verf te zetten. Al zal elke liefhebber van Italië en van de antieke bouwkunst er zijn gading vinden.

Na de dood van Piranesi verhuisden zijn zonen het etsatelier van Rome naar Parijs. Met de steun van de familie Bonaparte richtten ze er de ‘Calcographie des Piranesi Frères’ op. Daar brachten ze tussen 1800 en 1807 het verzamelde werk van hun vader uit. Dat staat nu bekend als de ‘Eerste Parijse Editie’. Joseph Bonaparte schonk deze in de 19de eeuw aan de bibliotheek van Gent. Ze zou nadien de kern vormen van de prentencollectie van Piranesi van de Boekentoren. Verder worden tevens etsen tentoongesteld uit de verzamelingen van de Koninklijke Bibliotheek van Brussel, de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience en het stadsarchief van Gent.



De schilderkunst in de inkomhal van het MSK maakt meteen de rol van Piranesi als inspiratiebron voor het neoclassicisme duidelijk. Opvallend centraal staat een bijzonder kurkmodel van het Pantheon van de hand van Antonio Chichi. Deze werd in bruikleen gegeven door het Archeologisch Museum van de Universiteit Gent. Dit soort maquettes van antieke monumenten werd op bestelling gemaakt. Van het Pantheon bestaan er slechts vier. Men vermoedt dat de Gentse deel uitmaakte van een schenking van koning Willem I aan het museum.

Piranesi’s etswerk is een referentie voor de etskunst. Een expositie met louter grafisch werk van grotere omvang is trouwens vrij uniek. De tentoonstelling heeft een drieledige opbouw: vooreerst wordt Piranesi als kunstenaar voorgesteld, daarnaast ziet men de Italiaan als archeoloog en tenslotte als handelaar. Toch hebben we de indruk dat deze indeling ruimtelijk niet strikt is afgebakend.



In de ronde zuilenzaal van het MSK trok men een constructie in prentenkabinetstijl op. Deze opstelling geeft de bezoeker de gelegenheid om de werken in een intiemere sfeer te kunnen bekijken en beschermt de fragiele prenten. Hier vindt men Piranesi’s vroege archeologische reeks ‘Le Antichità Romane’. De figuren en dieren die de antieke ruïnes bevolken brengen de desolate architectuur terug tot leven. In dit nagebouwde kabinet is tevens een ruimte voorbehouden voor Piranesi’s ‘Carceri’(zie foto). Deze imaginaire kerkerzichten uit een andere wereld inspireerden menig dichter uit de Romantiek, stripauteur, cineast en decorbouwer. Hij maakte een eerste lichte versie van de kerkzichten en voegde later een tweede, eerder somber, luik toe. Dat zijn archeologische illustraties zelfs tot polemiek konden leiden, kan men in zijn laatste werk zien. Resultaat van zijn laatste reis naar Paestum is ‘Différentes Vues de Pesto’. Daarin wil hij bijvoorbeeld met zijn ‘Vue des restes de la Celle du Temple de Neptune’ de invloed van de Italiaanse Etrusken op de Hellenistische (Griekse) bouwkunst illustreren en de discussie daaromtrent aanwakkeren.

Heel interessant is ook de verzameling vroege reisgidsen waarin etsen de besproken bezienswaardigheden of vedute illustreren. Paus Sixtus V was een belangrijke opdrachtgever van vedute (zie foto’s). Piranesi maakte ook 135 grote etsplaten. Deze vedute van Rome benadrukken het verband tussen Piranesi en de opgang van het toerisme. Het contrast tussen de nieuwe heilige stad en het antieke ‘heidense’ Rome verraadt de religieuze opdrachtgever.



De Grand Tour was de obligate reis van de 18de-eeuwse Europese aristocratie naar Italië om er zich te laten onderrichten in de klassieke oudheid en de Italiaanse kunst en architectuur. Vandaag in onze 21ste eeuw is dat archeologisch en kunsthistorisch verleden nog steeds een bijzondere aantrekkingspool van de Italië-reiziger.  En op die manier levert Piranesi misschien nog altijd een bijdrage aan het toerisme en de interesse in de klassieke oudheid!