De eerste vijf minuten van de documentaire lijken wel een reeks geanimeerde, impressionistische schilderijtjes te bevatten. We horen gedempte stemmen en kabbelend water en zien vage schimmen die zich haast in slow-motion lijken voort te bewegen. Pas wanneer de mistsluiers optrekken zien we waar we ons bevinden: in een olympisch zwembad. Een groep mentaal gehandicapten is enthousiast bezig met wateroefeningen, onder leiding van hun coaches.
Onder hen bevindt zich ook Yves, het hoofdpersonage van deze film, die ons de volgende minuten een blik in zijn leven zal gunnen. Het verhaal dat zich vervolgens ontvouwt is een aaneenschakeling van – vaak repetitieve – gebeurtenissen die zich afspelen binnen de muren van een opvangcentrum.

“Wat heb ik gezegd! Ga maar in de hoek staan! Ik heb vandaag geen zin om te schreeuwen!” Alain, de begeleider van het bloemenatelier in het centrum, lijkt zich alvast niet van Zabats camera bewust te zijn. Met veel lawaai kleineert hij op schrijnende wijze zijn werkgasten in het atelier. Alains gebroken stem en de gelatenheid waarmee de gehandicapten zijn tirades ondergaan vertelt ons dat dit voor hen zeker niet de eerste keer is.
De drukte en bedrijvigheid van de alledaagse werking in het centrum staat in schril contrast met de persoonlijkheid van Yves. Hij is een stille man, in alle betekenissen van het woord. Hij zegt niet veel, zijn bewegingen verlopen bijna geruisloos en zijn blik kan minutenlang op één punt gefixeerd blijven.
Yves staat niet in zijn leven, maar er buiten.

Zabats montage maakt het verschil tussen de twee werelden nog duidelijker en houdt de kijker ook bij de les. Net op het moment dat je wordt meegevoerd door het ‘vlieg-aan-de-wand’-gevoel, confronteert de kunstenaar ons met beelden van Yves die heel bewust het oog van de camera opzoekt. In tegenstelling tot zijn leefgenoten, die niet veel aandacht besteden aan de rollende camera’s, lijkt Yves er voortdurend rekening mee te houden. Zijn starende blik in de lens maakt er ons telkens opnieuw bewust van dat we niet naar de zoveelste aflevering van ‘het leven zoals het is’ aan het kijken zijn.

Een ander element dat het artistieke karakter van deze film verraadt is de kadrering en compositie van de afzonderlijke shots. Het schilderachtig gebruik van natuurlijke schaduw – en lichtvlekken en de soms onconventionele camerastandpunten maken van Yves ook een visueel uitdagende film.
De invloed van de beeldende kunst op de filmwereld heeft zich al vaak laten gelden in experimentele films en zelfs langspeelfilms (denk bijvoorbeeld aan Peter Greenaway), maar in de documentaire was dit tot voor kort not done.
De documentaire leek lang per definitie gehuld in een nevel van wollig commentaar en saaie statische beelden, die vooral een informatief karakter moesten hebben.
Maar kunstenaars, zoals Olivier Zabat, die zich met hun eigen beeldtaal op het vlak de zevende kunst wagen, zorgen nu voor een ware revolutie in dit genre en blazen het nieuw leven in.
Lang leve de documentaire, de documentaire is dood!


Auguste Orts en Etablissement d’en Face organiseren enkele screenings van de film op 26 (in bijzijn van Olivier Zabat), 29, 30 juni en op 1 juli op Ecran Total in de Brusselse Arenberg.

De tentoonstelling met nieuwe ‘études’ van Olivier Zabat in Etablissement d’en face kan je nog bezoeken tot 12 juli, zie: www.etablissementdenfaceprojects.org

Meer info: www.augusteorts.be en www.arenberg.be