Als je binnengeraakt achter de muren van Fort Europa dan stuit je daar op een Europa dat ik niet volledig als het mijne herken. Een Europa waar oude hoeren klagen omdat ze hun oude lichaam niet zonder meer kunnen terugkrijgen, omdat ze geen kind meer kunnen krijgen of omdat ze niet zelf kunnen beslissen hoe en wanneer te sterven. Een Europa dat naar de toekomst wil kijken en geremd wordt in de vorming van de nieuwe, Europese mens omdat het niet de toelating heeft die naar eigen wens in laboratoria te creëren. Maar tegelijkertijd een Europa dat ergens vastgeroest zit in het verleden en de twee wereldoorlogen nog niet naar behoren heeft kunnen verwerken.
Drie hoeren, een jood, een biologe, een zakenman en een oorlogsveteraan zitten per twee of drie aan een tafel en vertellen waarom zij zich niet meer thuis voelen in Europa en waarom zij buiten de muren van het fort willen geraken. Als wij binnen de muren van hun verhalen geraken, dan zien we in het centrum daarvan steeds het begrip vrijheid terugkeren. In Europa is er teveel structuur, zijn er teveel wetten en regels, daarbuiten lonkt de vrijheid.

Maar er zijn een aantal obstakels die een vlotte toegang tot de voorstelling Fort Europa bemoeilijken. In de eerste plaats is er de plaatsing van het publiek en de gevolgen daarvan. Was het om het gevoel van beslotenheid te helpen versterken? Om het publiek meer te betrekken bij de niet altijd even heldere gedachten die de sprekers over Europa ten beste geven? Waarom dan ook, ze hebben ervoor gekozen een verhoogje in het midden van de zaal te construeren, met daar rond in vier blokken –als de vier muren van een fort -het publiek. Dat brengt met zich mee dat een deel van de acteurs vrijwel constant met zijn rug naar je toe speelt. Weinig bevorderlijk om meegesleept te worden. Wanneer een acteur zich de moeite getroost zich ook eens tot het publiek achter zich te wenden, komt dit bovendien geforceerd over. Daar komt nog bij dat de spots die op het publiek gericht staan, de hele voorstelling lang aanblijven. Veranderen doet de enige lichtstand waarvan in het stuk gebruik gemaakt wordt overigens niet. Daardoor ben je je de hele tijd bewust van het publiek aan de overkant en is het moeilijk in de illusie van het theater te stappen. Deze beslissing lijkt mij dus onnodig veel hinder te veroorzaken in relatie tot de enkele geslaagde interacties met het publiek die erdoor mogelijk gemaakt worden. Deze leveren het meeste effect op waar ze het subtielst zijn. De kleine reacties en blikken van de personages naar het publiek terwijl een tegenspeler aan een monoloog bezig is, leveren wel mooi en interessant theater op.

Een tweede groot obstakel is dat je voortdurend ziet dat de figuren op scène eerder acteurs zijn dan personages. De op hun hoofd bevestigde micro’s en oortjes, die je nu eenmaal ziet omdat je de acteurs zo dicht op de huid zit, worden in normale gevallen weggefilterd door een publiek dat zich in de theatrale illusie bevindt. Maar als je de acteurs over scène ziet wandelen met de tekstbrochure in de hand, in sommige gevallen met de eigen tekst gemarkeerd met een groene fluostift, dan ben je je er constant bewust van dat wat je voor je ziet toneel en niets anders dan toneel is. Er moet gezegd worden dat de ene acteur daar al beter mee omging dan de andere, waarmee ik wil zeggen dat het bij enkelen niet opviel dat ze hun tekst niet wisten op de momenten dat ze naar hun script grepen. Het is vreemd en misschien wel ironisch dat een stuk dat in de eerste plaats de vrijheid in het vaandel lijkt te voeren, zozeer de afhankelijkheid toont van de acteur aan zijn bundel papieren.

Een derde en laatste obstakel vind ik de argumentatie van de voorgestelde opinies, die soms nogal wankel is. Uiteraard moet die vooral aan de aard van de personages die ten tonele gevoerd worden toegeschreven en niet zozeer aan de makers van deze voorstelling. Maar zo zijn bijvoorbeeld veel van de verwijten die Europa gemaakt worden niet enkel opgaand voor Europa en komt de eigenheid van dit continent niet afgelijnd naar voren. Of het zou al om de kathedralen moeten gaan. Verder is het ook heel moeilijk en wellicht bedoeld grappig om een Nederlander te horen spreken over “zijn België”. Zijn geloofwaardigheid gaat er daardoor niet op vooruit. Door een dergelijke keuze wordt immers duidelijk dat het niet uitmaakt of iemand Belg of Nederlander is, terwijl het voor het desbetreffende personage net gaat om de eigenheid van de afzonderlijke staten en niet van de unie.

“Ik had er mij wel wat meer van voorgesteld”, zegt een van de drie hoeren over het leven. En dat is ook de reactie die ik aan het stuk overhoud.  Om goed theater te zijn, werd er te weinig vrijheid gegeven aan de acteurs om te acteren en aan het publiek om in een theatrale illusie te komen. Om een goede lezingenreeks te zijn, werd er dan weer te weinig goed geargumenteerd. Maar als er één ding is dat ik het stuk moet nageven is het wel dat het zeker in zijn bedoeling geslaagd is. Tenminste als het de bedoeling was mensen aan te zetten om na te denken over Europa. De op vele plaatsen weldoordachte en mooi klinkende tekst van Lanoye, die hier en daar wat voorspelbaar is omdat hij zijn komische werking vooral haalt uit herhaling nodigt uit tot een dialoog met de opinies die eruit naar voor komen. Ik zal wellicht niet de enige in de zaal geweest zijn die zijn tong moest afbijten om niet tussen te komen wanneer een personage een uithaal deed naar Europa. Al bij al hebben we het hier toch wel fantastisch, niet?

Of hoe een voorstelling door iets negatief voor te stellen het positieve eruit doet naar boven komen.


CREDITS

Tekst: Tom Lanoye
Regie: Johan Simons
Spel: Elsie de Brauw, Frank Focketyn, Katja Herbers/Judith Pol, Els Dottermans, Aus Greidanus Jr., Servé Hermans, Betty Schuurman, Fanny Bray, Anette Schenk

Gezien in NTGent, Minnemeers op 06 februari 2008
www.ntgent.be