Van boek naar film naar theater. Instinct vertrekt van de novelle Double Indemnity van James M. Cain, verfilmd in 1944 door Billy Wilder. De titel verwijst naar een clausule die het de verzekeraar gemakkelijker moet maken klanten verzekeringen voor treinongevallen aan te smeren. Een dergelijke zeldzame schade wordt namelijk dubbel uitbetaald. Daar maakt hoofdfiguur en verzekeraar Ness gebruik van om Phillys te helpen haar man uit te schakelen en daar een grote winst uit te slaan. Maar Ness heeft nog niet genoeg films noirs gezien en kent het verschijnsel van de femme fatale nog niet. Hij weet niet in wat voor wespennest hij zijn hand heeft gestoken. Nu ja, aan het einde van het stuk, het begin dus, heeft hij dat wel al door. In een aaneenschakeling van flashbacks biecht hij alles op aan zijn superieur en vaderfiguur Keyes. Hij vertelt het hele verhaal, van hoe ze begonnen te denken aan de moord tot wanneer hijzelf neergeschoten werd. De knal van in het begin. Je voelt dat die er onvermijdelijk weer aan komt. En toch, als hij opnieuw weerklinkt, vlieg je weer een meter de hoogte in.

Kunnen we zeggen dat Instinct de maatschappij een spiegel voorhoudt? Welke maatschappij? De verzekeringsmaatschappij of dé maatschappij? In beide gevallen is er misschien een spiegel, maar niet dé spiegel. Geen spiegel die de waarheid toont. In de wereld van Instinct bestaat die dan ook niet. De waarheid is ook maar een verhaal, ook maar een hypothese, zoals het onverschillige antwoord van Keyes op Ness’ opgebiechte waarheid luidt.
Het is een cynische spiegel, die de slechtheid die zo prominent aanwezig is in de film noir en ook wel ergens in de werkelijkheid een plaats heeft, weerkaatst. Koele berekendheid, moorden om het geld, de waarde van een leven uitdrukken in dollar en ga zo maar door. In die wereld beseft een man plots dat hij een geweten heeft. Die man is Ness. Deze wereld is bitter, maar is dit ook de realiteit? Het is de realiteit van de film noir, de realiteit van dit theater.

Instinct is film en Instinct is theater. Vele elementen, zoals kostuums, scenografie en belichting zorgen ervoor dat je als publiek vaak de indruk hebt te kijken naar een film of televisiereeks. Op bepaalde momenten gaan ze daar dan weer opzettelijk en hard tegenin door bijvoorbeeld plots met zijn allen in een samenzang uit te barsten. De illusie van de filmrealiteit wordt daardoor wel doorbroken, maar het blijft een feit dat ze dit gegeven ook uit de televisiewereld hebben opgescharreld. Hun grote voorbeeld daarvoor is The Singing Detective. Op andere momenten doorbreken ze de illusie door situaties te creëren die overdreven theatraal of absurd zijn. Phillys’ dochter rolt over de grond. Sanne den Hartogh neemt vrijwel alle bijrollen en vooral de vrouwelijke op zich en is binnen één scène  soms wel drie personages. En de manier waarop Keyes zich op zijn bureaustoel doorheen heden en verleden rolt over de hele scène brengt de toeschouwer meteen terug tot het besef van de theatraliteit. Het humoristische effect dat met deze ingrepen beoogd wordt, slaat soms aan, maar niet altijd.

In de schijnbaar onverschillige wereld van de film noir is toch nog plaats voor gevoeligheid, waardoor de toeschouwer zich kan inleven. Dat levert een paar mooie situaties op, vooral in de contacten tussen Keyes en Ness en in de gewetensgesprekken van Ness met zichzelf. Het is het acteertalent van respectievelijk Wim Opbrouck en Pierre Bokma die deze momenten maken tot wat ze zijn. Uiteraard zijn dat de sympathieke personages. Elsie de Brauw (Phyllis) is ook goed, maar dan goed in het slecht zijn. Wat de verleidsterscapaciteiten betreft die normaal gezien bij een femme fatale aanwezig moeten zijn, schiet ze wat tekort, vind ik. Blijkbaar zijn de mannen op scène wel heel gemakkelijk te overtuigen, want op dat vlak geloofde ik haar toch niet zo direct. Wat wel een zeer knappe prestatie van de acteurs is, is de samenzang. Het geeft het stuk telkens weer dat ietsje extra dat het licht houdt, dat het boeiend houdt. Want drie uur theater is en blijft lang.

Het doek valt, het boek wordt dichtgeslagen, de aftiteling begint.


CREDITS

Regie: Johan Simons
Naar: Double Indemnity in Three of a Kind van James M. Cain
Bewerking: Koen Tachelet en Jeroen Versteele
Dramaturgie: Paul Slangen
Spel: Pierre Bokma, Elsie de Brauw, Sanne den Hartogh, Frank Focketyn, Katja Herbers, Servé Hermans, Wim Opbrouck en Kristof Van Boven


Gezien in NTGent op 25 november 2007
www.ntgent.be