U mag die laatste woorden uit de inleiding letterlijk nemen. Onderwerp van de tentoonstelling Zand erover!? is het Zandeken, een reeds lang ten dode opgeschreven verzameling wijken aan de boord van Gent, dat nu plaats moet ruimen ten voordele van de oprukkende industrie. Een dorp dat polder uitademt, en vervlogen tijden. De foto’s van de hand van Evy Menschaert scheppen een gemeenschap die er in het echt onmogelijk zo mooi kan uitzien (of uitgezien hebben: het ‘spuiten’ zoals dat in vaktermen heet, in functie van een ‘prestigeproject’, eveneens in vaktermen, is al begonnen). De verzameling dorpen die aan de oorsprong lagen van ‘Terug naar Oosterdonk’, wel, die hadden hun tv-serie; Doel heeft zijn mediabekendheid; het Zandeken krijgt nu dit – een laat grafschrift, en dat is beter dan een urn met as die overboord wordt gekieperd.

Binnenkomen doe je in volstrekte duisternis. Meteen wordt de opzet duidelijk: beeld en tekst zullen elkaar afwisselen, vastgemaakt aan het plafond en zo in het ijle hangend, als kleine zwaardjes van Damocles. De eerste tekst die we te lezen krijgen is van zondagsdichter Urbain De Rocker, die zijn voornaam haalt uit een ander dorp in het Pajottenland waar wij nog vaak aan zullen terugdenken op het traject van deze expo; de familienaam kan niet anders dan een grapje of een pseudoniem zijn maar is het niet. In ieder geval luiden zijn twee meest aangrijpende regels als volgt: ‘…jaren later zijn ze opgesloten want de honger was groot / voor de een het leven voor de ander de dood.’ Dit fragment hoeft niet over een verzand dorp te gaan, maar dit lokale Egidiuslied geeft in essentie misschien wel het beste weer wat er bij de dorpelingen heerst. Wat verderop stelt er iemand ‘Soms droom ik van de dokken’, waarop een hele elegie wordt afgestoken op de jeugd, die ook de jeugd van het Zandeken is. De Gentse Fixkes! Een compliment, want als er één collectief de poldergrond vertegenwoordigt…
Meestal behoren de teksten echter tot de categorie van de non-fictie. Mededelingen, opgetekend uit de mond van notoire dorpsfiguren of uit de geschriften van lokale geschiedschrijvers, maken ons melding van traditionele gebeurtenissen, zoals de kermis en daaraan verbonden koers, de cycli op het platteland, de huishoudelijke gewoonten en zelfs de seksuele moraal. Het kan niet op, we krijgen een microscopische versie van een microscopische samenleving (nog geen 300 zielen) onder ogen, in een zeer impressionistische opstelling. De enige mogelijkheid voor een dergelijke, kleinschalige hulde: het publiek zou anders het gevoel kunnen krijgen dat alles nogal snel uit-gecatalogiseerd is. Dat probleem is, door de zorgvuldige opstelling, niet aan de orde, maar toch valt het goed mee dat voor het gros van de toeschouwers wordt gerekend op de bevolking zelf, die eventuele artistieke of andere bezwaren wellicht toch niet ter harte zouden nemen omdat het nu eenmaal ‘hun’ tentoonstelling naar aanleiding van ‘hun’ verhaal is. We gaan toch ook niet zeuren omdat de foto’s van het verjaardagsfeestje van onze tante niet goed gekadreerd zijn?

Dat zijn de foto’s op Zand erover!? echter wel. Een voor een brengen ze de pareltjes van katholieke jaren ’50 woonkamers uit het dorp tot bij de bezoeker, die niet anders kan dan tevreden gniffelen of herkennen –
dat laatste vooral bij de locals. Toch overstijgt de fotografie de kneuterigheid en de provincialiteit, want ze staan voor heel Vlaanderen & bij uitbreiding De Wereld (eat this, De Wever). Dezelfde sfeer wordt opgeroepen door de passende kaders waarin de teksten staan omlijst, alsof grootmoeder ze net nog heeft afgestoft. Maar even vaak worden gezelligheid en geluk – stralende mensen voor een van de vele cafés – gebundeld aan tristesse en de ingezette ondergang, zoals de verzamelde inboedel die al op straat staat, de sloophamer te vlug af. Voorlopig toch.

Een aansluitende en bijhorende documentaire toont ons dezelfde wereld in bewegende beelden, met schatten van inwoners op een plek die even stil is blijven staan. We zien de laatste stuiptrekken van het dorp, in ambitieuze fietsritten, kranen in de weer, en weerspiegeld in de ogen van een oude man die zijn plakken hesp het liefste grof gesneden heeft en het aanbreken van het nieuwe tijdperk, of het aflopen van het oude, niet meer mocht meemaken. Van een hommage aan zoveel nestwarmte zou een mens warempel slaperig worden, al moet gezegd dat suspens een factor is die niet in aanmerking komt voor het genre en dus ook hier achterwege bleef.

Conclusie: Zand erover !? is een denkbeeldige stoof op de achterste rij van de dorpscinema, een placebo-thuishaven, een eendagsvlinder met mooie (hoofdzakelijk herfstige, vaalgele) kleuren, maar in die zin ook een beetje een mot. Het meest moderne exhibitiestuk is immers een knap vervaardigde projectie op doek, die men van bovenaf dient te bekijken als zat men in een helikopter boven het lokale land dat binnenkort ‘verdrinken’ zal. Voor de liefhebbers van overweldigende kunst is deze expo geen must, maar voor wie het hart op de juiste plaats draagt (en pretenderen we dat niet allemaal?) en dat orgaan op stijlvolle manier sneller wil laten slaan, is er maar één plaats - al zou ik niet exact kunnen navertellen hoe er te geraken. Met de helikopter?


www.victoriadeluxe.be