Elke theaterproductie claimt wel zijn eigen uniciteit en authenticiteit te bezitten, maar dan zijn er toch nog voorstellingen die daar boven uitschieten. Dat Roman Tragedies er zo één is, komt niet alleen door het feit dat de voorstelling een zes uur durende aaneenschakeling was van drie Romeinse tragedies van Shakespeare, te weten Coriolanus, Julius Caesar en Antony and Cleopatra, een huzarenstukje zowel voor acteurs als voor publiek, maar heeft nog heel wat andere redenen.

Ten eerste brengt regisseur Ivo van Hove het publiek letterlijk dichter bij het toneel door een deel ervan plaats te laten nemen op het podium, waar zeteltjes, drank- en eetstands ter ieders beschikking staan. Men kan vrij circuleren tussen zaal en podium. Om alles overal goed te kunnen volgen worden constant beelden, door verschillende camera’s gefilmd, op het grote hoofdscherm en de her en der over het podium verspreide tv’s vertoond. Dat dit niet zo voor de hand ligt, blijkt uit een moment waarop de theatrale fictie even onbedoeld doorbroken werd. Op het grote scherm dat de acteurs vertoonde, kon je een dame uit het publiek in een hoekje met heel veel smaak een stuk taart zien verorberen. Oog voor oog werd de aandacht van het publiek naar de dame, de taart en haar mond getrokken. De acteurs stonden perplex toen een pijnlijk bedoelde stilte voor Antonius’ lijkrede op Caesar ontaardde in een onbedaarlijke lachbui. Zoiets maak je enkel op toneel mee.

Het tweede element kan je afleiden uit de woorden uit de vorige paragraaf, namelijk het veelvuldige gebruik van multimedia. Een keuze die wellicht gemaakt is met de gedachte dat politiek nu eenmaal tot een multimediaal gebeuren verworden is. De scène bestaat niet alleen uit wat men rechtstreeks voor zich ziet gespeeld worden, maar ook uit wat door verschillende camera’s geregistreerd wordt die de acteurs soms als opdringerige perslui op de huid zitten. De techniek van het split screen wordt vaak toegepast en vindt zijn gelijke in een soort van split decor met een glazen scheidingswand. De televisies die zo pertinent aanwezig zijn, vervullen niet enkel hun rol als overbrenger van wat er op scène gebeurt, zij vertonen bij momenten ook echte televisiebeelden, die al dan niet subtiele raakpunten hebben met wat zich op het podium afspeelt. Wat dacht je bijvoorbeeld van een boksmatch terwijl men het op scène heeft over het toebrengen van slagen?
Wat haalde men nog uit de multimediale kast? Het verstrekken van de nieuwsfeiten van het moment in een lichtkrant onder het grote scherm, als aanvulling op de momenten dat informatie in het stuk met behulp van een nieuwsflits werd weergegeven. Of zelfs de mogelijkheid om op het podium internet te raadplegen en publieksmededelingen op de lichtkrant te laten verschijnen.

In contrast met deze vernieuwende en moderne enscenering staat de inhoud die al meer dan tweeduizend jaar oud, maar nog steeds niet versleten is. Dat contrast merk je vooral in de keuze voor het maatpak van de moderne politicus die tegenover de keuze voor het behoud van de politieke situatie van het oude Rome staat. Zelfs het harnas waarover men op een bepaald moment spreekt blijkt tot de categorie van de confectiekledij te behoren.
Waarom dan toch kiezen voor toneelstukken waarvan de inhoud al zovele jaren achter onze rug ligt? Omdat deze verhalen voor de tijd van vandaag nog hun zin hebben. Omdat de mens een politiek wezen is. Omdat macht de mensen aantrekt. Omdat trots, trouw en verraad begrippen zijn die van alle tijden zijn. In alle drie de tragedies zien we hoe emotionaliteit in de clinch gaat met ijskoud politiek geredeneer, hoe politiek soms beheerst wordt door een enkeling, maar hoe de mechanismen die de groep bepalen tegen deze enkeling ingaan en de kiem vormen voor de politieke moord. Na de uitbeelding van wat wellicht één van de beroemdste politieke moorden uit de geschiedenis is, de moord op Julius Caesar, spreekt een personage de vraag uit hoe vaak we een dergelijk tafereel nog te zien zullen krijgen. Een vraag met een metatheatraal randje. Want het is duidelijk dat dit nog vaak op toneel en daarbuiten vertoond zal worden.

Wat metatheatraliteit betreft, schuwt de regisseur het niet te laten merken dat men met toneel bezig is. Het stuk wordt geregeld stilgelegd voor de changements de decor à rideaux ouverts, waarbij het publiek getuige is van de multifunctionaliteit van de zitblokken die afhankelijk van positie en aantal eender wat kunnen voorstellen. Deze momenten en de duur ervan worden telkens door een micro, die het publiek wegtrekt uit verhaal en illusie, aangekondigd.
De link tussen politiek en theater wordt vaak gelegd en de acteurs voelen zich soms ook op een ander niveau acteurs. Het feit alleen dat de toeschouwer op het podium uitgenodigd wordt, maakt dat hij met elementen geconfronteerd wordt die normaal gezien niet door een publiek gezien worden, zoals het grimeren aan de zijkant van het podium, onzichtbaar voor de zaal.

Centraal in de regie van deze drie tragedies staat de dood, en vooral de dood van staatsleiders. Daar wordt heel sterk op gehamerd door steeds via eenzelfde procedure tewerk te gaan bij een sterfgeval, namelijk een bevroren camerabeeld van de dode, liggend op een verschuifbaar blok, telkens op dezelfde plaats centraal op het podium. Tijdens de open decorwissels wordt keer op keer het aantal minuten dat ons nog scheidt van de dood van een belangrijk figuur weergegeven, om de sensatiezucht van het publiek te prikkelen. Alles in het stuk wordt bepaald door een strakke timing die het publiek van de dood van de ene figuur naar de dood van een ander figuur leidt.

Opvallend is ook de rol van de vrouw in deze productie. We zien dat achter elke sterke man ook vrouwen schuilgaan wier invloed niet gering is. De moeder van Coriolanus is daar een voorbeeld van, maar iedereen denkt daarbij natuurlijk in de eerste plaats aan Cleopatra.
Heel uitzonderlijk in deze productie is dat sommige mannelijke rollen door vrouwen gespeeld worden en dat de tekst daaraan aangepast werd. Het is vreemd hoe je anders naar de geschiedenis kijkt als bijvoorbeeld Octavius, de latere Augustus en in deze voorstelling Octavia, een vrouw geweest zou zijn. Dat lijkt ondenkbaar in de Romeinse geschiedenis, maar het levert wel interessante situaties op in het toneel. En men moet zich de bedenking maken dat ten tijde van Shakespeare de vrouwenrollen door mannen gespeeld werden. Waarom zou het niet eens andersom kunnen? Omdat dat een te drastische ingreep in het verhaal is? Misschien…

Bij een dergelijk drieluik van tragedies is de opbouw en de programmering van groot belang. Men heeft hier logischerwijs gekozen de tragedies chronologisch op elkaar te laten volgen, maar in de opbouw zitten een paar vermeldenswaardige evoluties. Naarmate de namiddag overgaat in de avond, krijgt het emotionele bijvoorbeeld vaker de overhand op het politieke. Waar in Coriolanus de politieke strijd van twee groepen mensen, patriciërs en plebejers, centraal staat, gaat het in Antony and Cleopatra meer over de gevoelens van twee individuen. Uiteraard heeft de politieke situatie invloed op de gevoelens en vice versa. Deze opbouw naar het meer persoonlijke maakt dat ook de tragiek in de tragedies groeit. Zelfs al lijkt de laatste tragedie heel licht en soms zelfs komisch te beginnen, het gewicht van de naderende en steeds uitgestelde dood weegt zwaar op het publiek naar het einde toe. En als ik al een punt van kritiek heb over deze voorstelling dan ligt dat daar wel. Het vergt heel wat concentratie-vermogen van een publiek om vol te houden zes uur lang naar tragedies te kijken, maar dit wordt extra bemoeilijkt doordat de laatste tragedie de langste van de drie is en er veel minder adempauzes door decorwissels worden toegestaan.

Dit neemt niet weg dat de prestatie van acteurs, regisseur, vertaler, de twee geluids-kunstenaars die de voorstelling nog die extra sfeer bezorgden en alle medewerkers grote lof verdient. De staande ovatie die ze in ontvangst mochten nemen en de vijf keer (net niet één keer per gespeeld uur) dat ze terug op het podium werden geroepen, waren zeker verdiend. En misschien verdient in dit geval ook het publiek een applausje, aangezien het niet alleen zes uur zwaar theater heeft moeten doorstaan, maar hiervan ook zelf deel uitmaakte.

Gezien in Kaaitheater op zondag 16 september 2007


CREDITS
Toneelgroep Amsterdam
Romeinse Tragedies
Van/met: William Shakespeare (tekst), Ivo Van Hove (regie), Tom Kleijn (vertaling), Bart Van den Eynde, Jan Peter Gerrits, Alexander Schreuder (dramaturgie), Jan Versweyveld (scenografie), Barry Atsma, Jacob Derwig, Renée Fokker, Fred Goessens, Janni Goslinga, Marieke Heebink, Fedja van Huêt, Hans Kesting, Hugo Koolschijn, Hadewych Minis, Chris Nietvelt, Frieda Pittoors, Alwin Pulinckx, Eelco Smits, Karina Smulders (spel), Bl!ndman (muziek), Eric Sleichim (compositie), Tal Yarden (video), Lies Van Assche (kostuums).

Lees ook de volgende artikels over Romeinse Tragedies:
Tina Ameel - ROMEINSE TRAGEDIES: VERBLUFFEND UITZICHT OP DE ACHTERKANT VAN POLITIEK, MEDIA EN THEATER
Tom Bruynooghe - Interview met Frieda Pittoors over Romeinse Tragedies
Tom Bruynooghe - Een Conservatiefje