Quills, van veteraan Philip Kauffman (The Right Stuff, Henry & June, The People versus Larry Flint), vertelt over de laatste levensjaren van de 'Goddelijke' Markies de Sade. Die laatste jaren bracht hij, net als 27 van de voorgaande 74, door in de gevangenis, in een krankzinnigengesticht, dat van Chareton.
Quills is een aanrader, al was het alleen maar omdat het één van de eerste films is die er in slaagt een deel van de filosofie van Sade wereldkundig te maken, zonder steeds maar weer de klemtoon te leggen op zijn zogezegde barbaarsheid, iets wat steeds een graaggehoorde mythe is geweest. Sade was geen madeliefje, maar ook geen monster, hij had gewoon een levendige verbeelding.
Maar, de film neemt, net zoals elke Hollywoodpoging tot historische reconstructie, een loopje met de feiten. Zonder kritiek te willen geven op deze knappe film wil ik toch even een aantal van die onregelmatigheden op een rijtje zetten. Om dit te kunnen doen ben ik wel zo'n beetje verplicht hier het volledige verhaal van Quills uit de doeken te doen, u bent gewaarschuwd. Het verhaal van Quills
1804. Markies de Sade (Geoffrey Rush) zit gevangen in het krankzinnigengesticht van Chareton, onder leiding van de jonge, idealistische priester Coulmier (Joaquin Phoenix). Met de hulp van het jonge dienstmeisje Madeleine (Kate Winslet) slaagt Sade erin om zijn jongste roman Justine naar de buitenwereld te smokkelen en het - clandestien - te laten publiceren. De schandelijke publicatie komt in handen van Napoleon die meteen een Nazi-dokter avant la lettre naar het gesticht stuurt om orde op zaken te stellen, ene Dr. Royer-Collard (heerlijk gemeen en 'Sadiaans' vertolkt door Michael Caine). De goedhartige Coulmier probeert aanvankelijk Sade te beschermen door hem te laten beloven om niets meer te publiceren. Maar Sade vindt een omweg: de theatervoorstellingen in het gesticht waarvoor hij verantwoordelijk is. Tijdens een geïmproviseerde voorstelling zet hij dokter Royer-Collard en zijn heel jonge bruid zwaar voor schut. Het theater wordt gesloten en Sade verliest al zijn schrijfmateriaal. Maar het haalt niets uit: Sade schrijft met wijn op zijn lakens en een nieuw werk geraakt gepubliceerd. Royer-Collard laat alles uit Sades cel halen; Sade schrijft een boek op zijn eigen kleren met zijn eigen bloed. Sades jonge hulpje Madeleine wordt weggestuurd, maar voor ze gaat wil ze nog één verhaal horen. Sade slaagt erin haar aan de andere kant van het gesticht te bereiken door zijn verhaal door te geven aan verschillende andere patiënten. Eén patiënt geraakt zo opgewonden door het verhaal dat hij Madeleine verkracht, verminkt en verdrinkt. Sade wordt op Middeleeuwse wijze gefolterd, zijn tong wordt uitgesneden, hij wordt naakt en geketend opgesloten in een kerker, hij schrijft zijn laatste boek op de muren, met zijn eigen uitwerpselen. Coulmier zoekt Sade op om hem te zegenen, Sade slikt zijn kruisbeeld in en sterft. Eén jaar later heeft Royer-Collard als enige de leiding over het gesticht, dat nu een groot deel van zijn inkomsten haalt uit het drukken van de werken van…Markies de Sade. Priester Coulmier is ongeneeslijk gek geworden. Het echte verhaal
Markies de Sade arriveerde in april 1803 in het gesticht van Chareton, na eerst een jaar te hebben gelogeerd in één van de ergste gevangenissen van Frankrijk. Het gesticht van Chareton stond toen onder leiding van priester Coulmier, omschreven als een "goede despoot, geliefd door personeel én gevangenen". In Quills wordt Coulmier vertolkt door de jonge, veelbelovende en atletisch gebouwde Joaquin Phoenix. Maar wie er een korte beschrijving van het echte uiterlijk van Coulmier op naleest zal wel lachen met de keuze van Phoenix: "M. de Coulmier was een dwerg, volgens sommigen zelfs kleiner dan een meter, en bovendien getroffen door alle mogelijke lichamelijke afwijkingen". Maar voor de rest spreekt de film de waarheid als het gaat over de voorzichtige vriendschap tussen Sade en Coulmier. Die laatste zou hem beschermen tegen aanvallen van bovenaf, zolang dit niet ten koste zou gaan van zijn eigen gesticht. In 1806 wordt dokter Antoine-Anthanase Royer-Collard naar Chareton gestuurd, waar hij meteen een campagne begint om Coulmier van zijn positie te verstoten en zelf alle macht in handen te nemen. Voor de rest heeft Royer-Collard nauwelijks contact met de patiënten, hij bezoekt ze slechts drie kwartier per week, laat staan dat hij een constante vete met de Markies heeft. Eigenlijk had Sade het lang niet zo slecht in Chareton, het was veruit de meest comfortabele gevangenschap uit zijn leven. Zijn cel bestond uit twee mooi ingerichte vertrekken, groot genoeg om regelmatig diners te organiseren voor zes mensen of meer. De instelling zelf stond bekend voor zijn vooruitstrevende behandeling, waarbij men creatieve therapie verkoos boven de duimschroeven en pijnbanken van weleer. Illustratief voor de openheid van Chareton waren de regelmatige theatervoorstellingen die er werden gegeven, gespeeld door de patiënten, geregisseerd door Sade en bezocht door de rijkste mensen uit de streek. De voorstellingen werden om onbekende reden gestopt, vier jaar voor Sades dood. Van echte controverses was nooit sprake. (Over die theatervoorstellingen in Chareton maakte Peter Brook al in 1966 een knappe film: Marat/Sade, or the Persecution and Assassination of Jean-Paul Marat as Performed by the Inmates of the Asylum at Chareton Under the Direction of the Marquis de Sade…oef). Quills legt heel sterk de nadruk op Sades onstopbare creativiteit en zijn onbedwingbare neiging tot provoceren, door zijn werk op steeds ingenieuzer manieren wereldkundig te maken. In werkelijkheid was Sades creatieve vlam zwaar aan het doven toen hij in Chareton zat. Hij corrigeerde wel enkele oudere werken en schreef nog enkele minderwaardige boeken, maar een nieuwe Justine of 120 dagen van Sodom schreef hij niet meer. Het is wel zo dat tijdens zijn laatste gevangenschap zijn meesterwerk Justine meer en meer verspreid geraakte, ondanks talloze huiszoekingen en inbeslagnames. De Franse overheid vermoedde - verkeerdelijk - dat de Markies dit alles organiseerde vanuit zijn cel. Af en toe wordt zijn gevangenisregime strenger, maar al bij al mag hij niet klagen. Tot in zijn laatste dagen is hij in staat om te schrijven en gasten te ontvangen in zijn ruime cel. Hij wordt wel steeds zieker: pijn in rug, knieën én in zijn geslacht, hij wordt steeds blinder en zijn zwaarlijvigheid loopt zwaar uit de hand. Een medewerker van de instelling herinnerde zich de Markies in zijn laatste jaren als "een enorm zwaarlijvige, slordig geklede man die zichzelf in volledige stilte door de gangen sleepte". Van folteringen en eenzame opsluiting in een kerker was nooit sprake, laat staan dat men ooit eraan gedacht heeft zijn tong te verwijderen. Dat was allemaal nergens voor nodig: tegen het einde van zijn leven was Sade een modelpatiënt en een vergeten mythe. Volgens de weinige geruchten die in die tijd nog over hem de ronde deden zou hij of al lang gestorven zijn of gevlucht naar een tropisch eiland. Alleen de Franse overheid ziet in deze oude schim nog een staatsgevaarlijk schrijver, enkel daarom blijft hij gevangen.
En dat is eigenlijk het meest teleurstellende aan de realiteit van die laatste levensjaren van de Markies. Na een leven lang te schelden en te spugen op kerk en staat lijkt het erop dat de vele jaren gevangenschap Sade toch klein hebben gekregen, "ik vrees zeer dat dat wezen, dat door niets klein te krijgen was, tegen 1811 in veel opzichten in elkaar was geschrompeld". In de nacht van 2 op 3 december 1814 overleed de Markies in zijn cel. Dit heeft nog maar weinig gemeen met het heroïsche, kerk en vaderland vervloekende einde van Sade in Quills.
En dan rest er nog Madeleine, het kamermeisje, de laatste liefde uit Sades leven. Madeleine was de dochter van een vrouwelijk personeelslid van Chareton. Met de goedkeuring van haar moeder begon Madeleine een affaire met Sade, toen die al boven de 70 was. In de film zien we een volwassen, goed gebouwde Kate Winslet de rol van het kamermeisje spelen. Wat het publiek waarschijnlijk liever niet mocht weten is dat Madeleine in werkelijkheid 12 jaar oud was toen ze de Markies leerde kennen, en slechts een paar jaar ouder toen ze hun 'seksspelletjes' begonnen. In de film wordt Madeleine gruwelijk vermoord door een opgewonden patiënt. In werkelijkheid bleef ze tot op de laatste dag van Sades leven aan zijn zijde. Wat er daarna met haar gebeurde is niet geweten. EpiloogMarkies de Sade werd begraven op het kerkhof van Chareton. Enkele jaren later werd hij weer opgegraven. Zijn resten verdwenen lange tijd. Een dokter ontvreemde zijn schedel en liet die onderzoeken door een vermaard frenoloog. Diens conclusie na vele jaren onderzoek: "Sades schedel is in alle opzichten gelijk aan die van een kerkvader". Daarna verdween elk spoor van Sades lichaam, net zoals hij het had gevraagd in zijn testament. Wat restte waren zijn beruchte werken die niemand kon tegenhouden en zijn dubbelzinnige, zelfgeschreven grafschrift: "Jij die voorbijgaat,
Kniel neer en zeg een gebed op,
Bij de ellendigste mens op aarde.
Hij werd in de vorige eeuw geboren
En hij stierf in de onze.
Tirannie met haar lelijke grijns,
Verklaarde hem altijd de oorlog.
Als een vals beest, onder Konings wet,
Zou zij zijn leven hebben weggerukt.
Onder de Terreur stond zij weer op
Om Sade naar de afgrond van de dood te voeren.
Onder de consul leefde zij weer,
Haar slachtoffer bleef Sade voor immer.
Citaten uit 'Markies de Sade in levende lijve' van Jean-Jacques Pauvert en 'Markies de Sade, de definitieve biografie' van Donald Thomas. 'Quills' speelt nu in de Studio Skoop (Gent)