Theaterzaal KIM (Kunst Is Modder) is geen doorsnee theaterzaal. Het is een soort zolderkamer waar slechts een vijftigtal personen binnenkan, met aparte, heel diverse stoelen en doeken als coulissen waarmee het speelvlak afgebakend wordt. Dat speelvlak, de rechthoek die zo centraal staat in het Volderiaans mysterie is voor de gelegenheid onderverdeeld in een lappendeken van gekleurde vlakken. De intimiteit die gecreëerd wordt doordat alles zich zo dicht bij het publiek afspeelt en door de selecte groep toeschouwers, samen met de vreemde atmosfeer die er hangt, maakt dat je je als toeschouwer toch niet meteen thuis voelt. Je voelt je even een beetje ontheemd. Dit afleggen van het vertrouwde is nodig om je voor te bereiden op het ritueel.

Je wordt hier vrij bruusk in ondergedompeld wanneer bij aanvang van het stuk een vreemde vogelachtige figuur zijn intrede maakt, even later gevolgd door een al even vreemde gemaskerde figuur. Dit is al een stap verder dan de bij De Volder gebruikelijke vervreemding door middel van grime, die evenwel onder de maskers nog aanwezig is. Bij aanvang van het stuk wordt een sfeer gecreëerd door middel van muziek en steeds dezelfde repetitieve bewegingen van de acteurs. Wie al eens eerder is ingewijd in een Volderiaans ritueel zal het afstappen van de grenzen van de rechthoek direct als vertrouwd ijkpunt herkennen. Voor een leek is het heel moeilijk zich te verplaatsen in deze wereld met deze vreemde wezens waarin de taal niet lijkt te bestaan.

Maar dan leggen de wezens hun maskers af en worden ze de personages van het stuk. En spreken ze ook een taal. Dat is dit keer het Frans, met af en toe wat West-Vlaams ertussendoor. Ook dat maakt het de toeschouwer niet gemakkelijk het verhaal te reconstrueren. Voila, het woord is eruit: reconstrueren. Dat is eigenlijk waar het verhaal over gaat. Een vrouw krijgt een kind van haar minnaar, die het bij de geboorte in het geheim om het leven brengt. De vrouw weet dit, maar trouwt nadien toch met de man. Achttien jaar lang reconstrueren ze ieder jaar het ritueel van de dood van hun kind. Tot de man meer en meer zijn hoofd verliest en de vrouw het spelletje niet meer wil meespelen.

Uit het verhaal is duidelijk dat de tijd een belangrijk begrip is in dit stuk. Enerzijds heb je de duidelijk afgebakende tijd van verleden, heden en toekomst, waarbinnen de levens van de personages zich afspelen. Maar aan de andere kant heb je ook de meer rituele, cyclische tijd. Die krijgt hier de bovenhand door het dwangmatige waarmee de man wil dat het ritueel dat elk jaar terugkeert volledig volgens het boekje verloopt. Het is die tijd die hier doorbroken wordt, aangezien de man zijn tekst, zijn geheugen en zijn hoofd verliest en de vrouw de cirkel nu eindelijk eens wil doorbreken.

Een ander begrip dat logischerwijs van groot belang is, is de dood. Voor een leek doet het derde personage misschien vragen oprijzen, maar een ingewijde weet intussen dat in het wereldje van De Volder ook doden nog een rol spelen. Die lijken soms zelfs meer lijfelijk aanwezig dan de levenden. Dat is hier zeker het geval. De dode zoon is de last van het geweten dat het koppel achtervolgt en is tegelijk de factor die hen samenhoudt. Wanneer in het spel van de reconstructie de geboorte, ook een belangrijk element bij De Volder wordt uitgebeeld, verschijnt de dode even later in de zuiverheid van het naakte lichaam. Op dat moment wordt ook duidelijk dat de band van de jongen met zijn moeder door de geboorte een veel sterkere band is dan die met zijn vader. Die heeft hem natuurlijk wel gedood.

Een factor die altijd een zeer grote rol speelt bij De Volder is de taal. Hier neemt die een heel speciale plaats in. Waar De Volder zich in het verleden op bepaalde momenten tot een echte woordkunstenaar ontpopt, krijgen we hier momenten van totale afwezigheid van taal. Soms neemt de muziek de bovenhand en gaan de personages zich ritmisch bewegen alsof ze een of ander ritueel uitvoeren. Het is op die momenten dat ze hun vogelmaskers opzetten. De symboliek van de jonge vogel komt meermaals terug. De taal is die van de muziek.
Ook opvallend is dat het Frans, dat wel nog vaak terugkeert bij De Volder, in deze productie de belangrijkste plaats inneemt. De Volder bewijst overigens dat hij ook in het Frans met de taal kan goochelen door woordspelingen, verdraaiingen van uitdrukkingen, persiflages en afwisseling tussen Frans en West-Vlaams. Hiervoor werd hij bijgestaan door Graziella Boggiano, één van de acteurs, die Franstalig is. De sfeer die deze taal creëert is er een uit de negentiende eeuw, toen het Frans de taal van de bourgeoisie was, zeker ook in Gent.

De plaats is een factor die ik al eerder aanhaalde. Het rechthoekige, opgedeelde speelvlak is de begrenzing waarin de personages leven, waarin ze hun geijkte banen afleggen om hun hoofd niet te verliezen, wat uiteindelijk onvermijdelijk blijkt. Dit speelvlak staat hier ook symbool voor het toneel. De personages beseffen heel goed dat wat ze doen, hun ritueel, eigenlijk een toneel is, met een vooraf vastgelegd scenario, dat elk jaar herhaald wordt. We hebben dus constant te maken met metatheater. Op het einde van het stuk zal de verwarde man het ritueel nog eens naspelen met figuurtjes op een speelvlak binnen het speelvlak.

Wat ook een lijn vormt doorheen het verhaal is wat ze in het Frans la vide noemen: de leegte. De man, die zijn zoon gedood heeft, probeert dat gemis en tekort te vullen door het jaarlijks terugkerende ritueel van de reconstructie. Maar wanneer hij zijn tekst en zijn hoofd verliest, voelt hij dat het tekort alomtegenwoordig is. De vrouw lijkt meer te kunnen leven met het verleden en heeft minder behoefte aan dit spelletje. Uiteindelijk zal de man het alleen moeten spelen. Het tekort ligt ook in het onvermogen om op een normale manier met elkaar te communiceren. Dat kan bijna enkel met behulp van hun dode zoon.

Bon, ik denk dat het intussen wel duidelijk is dat heel veel elementen uit De Volders wereldje ook in deze productie de kop opsteken. Hoewel ze vaak verder doorgedreven worden dan voorheen, bijvoorbeeld wat taal en maskers betreft. Toch moeten we dit geheel nuanceren. Want bij Mesdames et Messieurs hebben we niet alleen te maken met De Volders wereldje, maar ook met dat van één van zijn companen en acteurs, Philippe Flachet. Alles is immers gestart vanuit de pentekeningen die deze man in zijn vrije tijd als beeldend kunstenaar maakt. Het wereldje verschilt dus misschien wat van dat van De Volder, maar het wordt echter op een Volderiaanse manier geordend en georganiseerd.

Bij een regie van De Volder moeten we ook altijd extra aandacht hebben voor het licht. Het helpt de bevreemding van het wereldje benadrukken door het bonte kleurenpalet, dat nog versterkt wordt door de lapjesdeken van het speelveld. De schaduwwerking, onder andere mogelijk gemaakt door een grote zuil, is ook nadrukkelijk aanwezig.
In deze productie is ook het geluid van groot belang, aangezien die het soms overneemt van de taal. Hiervoor stond Johan Derycke in, tevens de derde en laatste acteur. De keuze van de instrumenten helpt de mystieke sfeer te onderstrepen. En wanneer de normale communicatie tekortschiet is er ook nog de zang, ook een fenomeen dat De Volder graag laat terugkomen in zijn stukken.

Soit. Als de leek erin slaagt het wereldse even van zich af te zetten en zich volledig te laten binnenleiden in het Volderiaans-Flachetiaans wereldje, dan krijgt hij een mooi verhaal te zien over het verwerken van een verleden. Maar dit binnentreden ligt helemaal niet voor de hand, zeker niet door de taalbarrière die opgeworpen wordt. Het inleven wordt moeilijk gemaakt en heeft zijn tijd nodig. En voor je er dan erg in hebt, valt het doek.

Mesdames et Messieurs, c’est fini!

Gezien op 21 maart in zaal KIM

CREDITS

Regie : Eric De Volder
Spel : Graziella Boggiano, Johan Derycke en Philippe Flachet

www.toneelgroepceremonia.be