Electron-positron interactie“What we call matter, quantum mechanics has shown, is actually something rather fuzzy and without space-time dimensions, someting that “unfolds” into three-dimensional solidity as, and because, we observe it.” - Patrick Glynn [1]
Na een eerste prijs op het Concours International in Parijs wordt Brice Leroux uitgenodigd in de Verenigde Staten. Hij werkt er bij Trisha Brown en Merce Cunningham. Van 1994 tot 1998 danst hij bij Rosas. In 1999 richtte hij in Brussel zijn eigen gezelschap op: Continuum. Quantum-Quintet (Pièce pour bras) is het vierde werk waarin hij dans verbindt met wetenschap en aanraakt wat onzichtbaar is.
Quantum-Quintet, Brice Leroux
Quantum-Quintet, Brice LerouxDE TITELS VAN JE VOORSTELLINGEN VERWIJZEN NAAR SPITSWETENSCHAP EN KWANTUMMECHANICA. OOK DE NAAM VAN HET GEZELSCHAP DAT JE IN BRUSSEL OPRICHTTE, CONTINUUM, VERWIJST NAAR FYSICA EN WISKUNDE. VANWAAR DIE INTERESSE?
Brice Leroux: “Mijn interpretatie van de kwantumtheorie is poëtisch en filosofisch. Ik ben een amateur in de wetenschap, op een heel bescheiden manier, zonder veel kennis van zaken. Kwantummechanica interesseert me concreet als informatie. Voor mijn werk tellen de poëtische implicaties van de theorie. Het is iets wat aanwezig is op het moment dat ik het concept voor een voorstelling uitwerk, wat maakt deel uit van de mechanismen die meespelen. Het is iets wat om me heen draait, maar waar ik niet rechtstreeks en diepgaand mee in verbinding ben, als een soort baken in mijn werk zonder dat er meteen directe implicaties zijn”.
BEN JE IN CONTACT MET SPECIALISTEN IN DIE MATERIE ?
“Nee spijtig genoeg niet, dat is iets wat ik wel zou willen…”
WELKE ELEMENTEN UIT DE KWANTUMTHEORIE GEBRUIKT JE IN JE WERK?
“Ik heb wel eens geprobeerd om meer rechtstreeks rond de theorie te werken, met name in het fysieke werk maar al heel snel ben ik daarvan afgestapt en teruggekeerd naar de poëzie; en daar wil ik niet te veel woorden aan besteden … In feite werken we op een zo concrete manier aan een voorstelling dat het op een bepaalde manier wetenschappelijk wordt, net omdat het zo rationeel is. Hoe kan ik dat duidelijk maken - functionele dingen zijn een houvast zodat het poëtische niet benoemd hoeft te worden. Ik heb liever dat de poëzie zowel voor de toeschouwer als voor de uitvoerder iets persoonlijks blijft, iets dat lijnrecht staat tegenover de strenge en formele schriftuur. De kwantumtheorie is daarin een vertrekpunt vanwege mijn interesse voor die dingen. Tegelijk is het iets waar iedereen nadien zijn eigen verbindingen mee kan aangaan. Het is aan de toeschouwer om de verbindingen of verwijzingen te maken, of niet. Hij kan wel of niet zijn verbeelding openstellen voor die referentie die uiteindelijk alleen in de titel aangegeven wordt."
"Ik houd van het absolute van de wetenschap tegenover dat van het onbenoembare. Ik houd ervan in de titel een woord te hebben met een heel brede betekenis, een woord dat internationaal is en dat voor iedereen verwijst naar hetzelfde wetenschappelijke gegeven. Met andere woorden iets dat niet verwijst naar culturele elementen.”
“Unobserved, for example, an electron exists as a wave. But the moment we try to « find » the electron, the moment we observe it, it « becomes » a particle and the wave disappears. (Physicists speak of « observation » as « the collapse of the wave function. ») - Patrick Glynn
WAT MAAKT VOOR JOU DE POËZIE UIT VAN HET KWANTUMMECHANISME?
“Dat is zo breed dat ik ervoor terugschrik om ergens een accent te plaatsen. Er is zeker de verwijzing naar de toeschouwer: in Quantum gebeurt dat via de spiegel en de verwijzing naar de blik. Ik probeer een verbinding tot stand te brengen tussen wat er in de voorstelling gebeurt en wat er niet echt is in de schriftuur. Meer kan ik daar niet over zeggen. Ik wil geen verbanden leggen die er niet zijn of die tot het domein van de interpretatie horen. Ik houd er niet van om daarover in een paar zinnen te filosoferen. Opnieuw, het is teveel iets dat de verbeelding moet aanspreken en een individuele lezing moet mogelijk maken. Ik wil me ervoor hoeden om meer te doen dan in de titel iets mee te geven. Zie het als een uitnodiging voor een moment van reflectie.”
IK LAS DAT JE MUZIEKWETENSCHAP STUDEERDE, ETNOMUSICOLOGIE, EN DAT JE INTERESSE HEBT VOOR ETNISCHE DANS.
“Ik studeerde een beetje muziek, ja.”
WAT IS HET RAAKPUNT VAN HET ETNISCHE DAT SYMBOOL STAAT VOOR BASIS, VOOR RITUEEL, VOOR WAT PRIMITIEF IS EN JE BELANGSTELLING VOOR SPITSWETENSCHAP?
“Ja, die twee uitersten zijn ook aanwezig in Quantum. Opnieuw, ze verwijzen naar allerlei dingen tussen theorie en praktijk, tussen wetenschap die zich opent naar wat metafysisch en mystiek is. Het is geen doestelling in het werkproces, maar er loopt een denkbeeldige as tussen die twee polen die me intrigeert, of hoe het rituele tegen rationaliteit ingaat."
"Ook voor de uitvoerders is er tegelijk iets heel gezochts. Er is een extreem gecodificeerde materie, die extreem rationeel en functioneel is, met fysiek heel welbepaalde doelen. Anderzijds is er een bepaalde toestand van trance, van het irrationele. Ik hoop dat er voor de toeschouwer iets van die twee elementen voelbaar is. De kijker ziet een materie die gemaakt is om de logica van een constructie te volgen maar ik denk dat tegelijk zijn waarneming kantelt zodat hij in een toestand terechtkomt die buiten het analyseerbare valt.”
“Which brings us to the second major revelation of quantum mechanics, namely that reality is observer-dependent. In observing we both change and, in a sense, create what we observe – though this process unfolds according to very regularized probabilities.” - Patrick Glynn
“Maar dat zijn echt zaken die ik niet wil definiëren. Niet in het concrete werkproces en ook niet naar de dansers. Dat is echt iets waar ik van wegblijf. Er wordt nooit gesproken noch over wetenschap noch over trance. Er wordt alleen gepraat over heel concrete, praktische, en welomlijnde doelen. Van daaruit is er ook voor de dansers een opening naar interpretatie die over dingen gaat die heel persoonlijk zijn en soms zelfs intiem.”
“De neuronale cartografie van een individu ondergaat bij elke waarneming een reconfiguratie - dat gebeurt via een proces van transformatie, niet van stapeling” - Ivani Santana[2]
HOE GAAN DE DANSERS, WAARONDER JIJZELF, OM MET JOUW WAARNEMING VAN WAT BEWEGING IS, WAT LICHAMEN ZIJN? GEBEURT ER EEN TRANSFORMATIE IN DE ‘NEURONALE CARTOGRAFIE’ VAN DE DANSER BIJ EEN WERK ALS QUANTUM ?
“Ja, wat ik al zei, het werken aan een stuk als Quantum is iets heel persoonlijks en solitair. Het situeert zich in het intieme. De dansers zijn enerzijds bezig met iets wat heel gemeenschappelijk en strikt voorgeschreven is, maar tegelijk moeten ze een erg persoonlijke en eenzame weg afleggen. Om te beginnen is het erg belangrijk om met hen rond het gegeven tijd te werken. Het creatieproces duurt redelijk lang, dan gaan we op tournee en dat proberen we enkele jaren vol te houden. Het is iets wat hun leven gedurende langere tijd bepaalt en natuurlijk gebeurt er doorheen die tijd een transformatie. Elke keer dat je terug met het stuk werkt ben je een beetje anders, hervind je oude gewaarwordingen en komen er nieuwe bij. Er wordt geschaafd. Alles verfijnt steeds meer, ook qua perceptie. Er gebeurt dus enorm veel met dat gegeven van tijd. Af en toe praten we over hoe we die gewaarwordingen beleven. Maar in het werk zelf krijgt de reflectie daarover helemaal geen plaats.”
KAN JE DAAR EEN CONCREET VOORBEELD VAN GEVEN, HOE JE DIE GEWAARWORDING BELEEFT?
“Nogmaals, het is erg moeilijk om daar de vinger op te leggen, of om dat te omschrijven. We hebben onder elkaar lange gesprekken over dingen die zo’n beetje rondzweven. Het gaat om een toestand waarin je bent, om gewaarwordingen die meestal moeilijk goed onder woorden te brengen zijn."
"In elk geval ervaren we een soort zoomfenomeen dat ontstaat rond perceptie. Hoe verder je je in die materie inwerkt, hoe verder je verwijderd lijkt van je doelen omdat je de finesses, ook in de waarneming, steeds beter beheerst. Het komt erop neer dat, hoe preciezer je wordt, hoe meer de achterzijde van de dingen zichtbaar wordt en alles wat er nog bereikt moet worden. Dat is dus iets wat in elk stuk de kop opsteekt en wat doorheen de tijd alsmaar duidelijker wordt."
"Ook met betrekking tot snelheid en het gegeven van vertraging. We gaan zover in traagheid dat het fysiek op onbeweeglijkheid gaat lijken. Hetzelfde gebeurt met snelheid: we worden daar zo virtuoos in dat wat vroeger traag leek nu veel minder traag lijkt. Omgekeerd, verandert onze perceptie van snelheid doorheen de tijd, en wordt ze alsmaar fijner. Je bereikt iets en tegelijk wordt wat je bereikt opnieuw in vraag gesteld.”
DE VERSCHUIVING IN TIJD IS HEEL AANWEZIG IN QUANTUM. DE VOORSTELLING DUURT 45 MINUTEN MAAR HET LIJKEN ER TIEN.
“Ja, die manipulatie van tijd probeer ik zeer bewust uit te lokken. Die gewijzigde perceptie van tijd is essentieel voor de voorstelling. Of het werkt of niet, hangt natuurlijk van de toeschouwer af. Maar ik hoop dat er iets gebeurt.”
WELKE MECHANISMEN GEBRUIK JE DAARVOOR?
“Wel, in het geval van Quantum is er het fenomeen van constante vertraging die heel erg gradueel verloopt en die zowel de uitvoerder als de toeschouwer in zijn greep houdt. Er wordt ook gewerkt met een erg beperkt palet. Er is niets aanwezig in de voorstelling dat tijd aangeeft of waarmee tijd benoemd zou kunnen worden. Er is heel eventjes een moment van totale duisternis. Een soort kleine pauze in het midden van de voorstelling, maar dat is wel het enige waaraan men tijd zou kunnen meten."
"Ik denk dat hetzelfde zich voordoet met de ruimte. Het werk en de blik zijn gericht op één enkel punt en daar rond is niets wat als referentiepunt kan dienen.”
"La grâce n’est rien d’indépendant; elle ne vient pas se poser d’en haut sur les choses comme un oiseau; elle n’est que l’émanation au dehors d’une exacte nécessité, que l’effet d’un impeccable ajustage intérieur." Jacques Rivière[3]
JE VOORSTELLINGEN WORDEN BESCHREVEN ALS VIRTUOOS. WAT BETEKENT VIRTUOSITEIT VOOR JOU? ZELF HEB IK DE INDRUK DAT JE VIRTUOSITEIT NIET OPZOEKT IN CARTESIAANSE ZIN, ALS EEN OVERSTIJGEN VAN HET LICHAAM, MAAR DAT JE MET VIRTUOSITEIT BIJ DE ESSENTIE KOMT VAN WAT HET LICHAAM IS. OF KOMT DAT OP HETZELFDE NEER?
”Ja, er is vooral in Quantum soms een gevoel van dissociatie, zowel van het lichaam als van het materiaal waar je mee bezig bent. Soms is er zozeer het gevoel dat je deelt in wat de anderen doen dat het lijkt of je met marionetten bezig bent. Maar die toestand wordt gecreëerd door het lichaam. Het zijn echt de fysieke handelingen die dat teweeg brengen. “
EN IS DAT VOOR JOU WAAR VIRTUOSITEIT VOOR STAAT?
“Ja, virtuositeit is het verwerven van steeds fijnere en preciezere vaardigheden, van een alsmaar fijnere perceptie. Het is het contact met je eigen lichaam, met de ander, met de ruimte, van het steeds competenter worden met betrekking tot de doelen die je stelt.”
HOE VIRTUOOS MOETEN JE DANSERS ZIJN? WAT VERWACHT JE VAN HEN?
“De gebruikte techniek is heel eigen aan het stuk: we beginnen allemaal van nul. We moeten allemaal eenzelfde vaardigheid en virtuositeit ontwikkelen voor dit bepaalde stuk. Ik verwacht dus geen kennis van een bepaalde basistechniek. Ik denk zelfs dat hoe meer verschillen er zijn tussen de dansers, hoe meer we verplicht worden diep in de materie te duiken. Hoe meer verschillen er zijn, hoe meer invalshoeken gebruikt kunnen worden om het specifieke materiaal voor het stuk aan te pakken en de nodige vaardigheid op te bouwen.
Verder verwacht ik simpelweg dat dansers diep gaan en zich volledig engageren in het werk. Ook dat ze voldoende vertrouwen hebben in het werk om er enkele jaren van hun leven aan te besteden. Het eist erg veel. Het is bijna een vorm van ascese die je vraagt, en iets wat ook een grote bescheidenheid vergt. Het eist dat je toelaat dat het materiaal je verandert, een voortdurend verder proberen te gaan, voortdurend de hele weg te zien die nog moet afgelegd worden in het werk, en bereid te zijn om je er helemaal aan over te geven.”
"Dans la zone d’échange la vie est définie." - Ivani Santana
“IN DE DANS VAN LEDEMATEN DOET ER ZICH IN QUANTUM EEN VERSMELTING VOOR DIE LEIDT TOT EEN TRANSFORMATIE IN PERCEPTIE. TOCH MERK IK ALS TOESCHOUWER EEN BIJZONDERE ENERGIE EN KRACHT NET OP DIE PLEK VAN VERSMELTING."
"De compositie ent zich natuurlijk net op die combinatie. (Als er één element wordt uitgehaald, wordt het spel van perceptie tenietgedaan, kan dat niet meer functioneren.) De choreografie is gemaakt voor vijf personen en het is net in de combinatie van vijf verschillende lichamen dat het geheim zit van het visueel resultaat. In dat kader zijn die vijf mensen onderling totaal afhankelijk om het zowel fysiek als innerlijk als op vlak van perceptie te doen werken.”
WELKE PLAATS IS ER VOOR IMPROVISATIE?
“Elke beweging is minutieus voorgeschreven. Tijdens het werkproces wordt er wel geïmproviseerd en in mijn vroegere werken was de choreografie meer open. Maar in Quantum en in de twee vorige werken [Gravitations-Quator en Quasar-quator, ld] is alles extreem gedefinieerd.”
WAT IS DAAR DE REDEN VOOR?
“Wel, ik wil kijken wat het betekent om absoluut elk kleinste element voor te schrijven. Hoe het is om als vertolker geconfronteerd te worden met tot in het extreme opgelegde bewegingen. Dat wil ik helemaal uitbenen.”
HET CONTRAST TUSSEN DIE HEEL MINUTIEUS UITGEWERKTE CHOREOGRAFIE EN DE SFEER VAN TRANCE IS HEEL BIJZONDER.
“Het één hangt net heel erg samen met het andere. Voor de uitvoerder is dat in elk geval zo. Die zit zo geklemd in dat heel strak voorgeschreven functionele dat hij paradoxaal genoeg in een bepaald soort toestand terecht komt, die je trance kan noemen. Je bent zo beperkt en zo bezig met heel veel informatie, constant in beslag genomen door duizend en één impulsen en duizend en één doelen die je oog moet houden voor elke parameter in het script. Net daardoor ontstaat een heel bijzondere toestand van concentratie die een gevoel geeft van complete controle en tegelijk complete overgave. Je probeert permanent het materiaal meester te worden en tegelijk word je door het materiaal getransformeerd.”
JE DANST ZELF MEE IN DE VOORSTELLING. HOE EVALUEER JE HET PROCES VAN EEN PRECISIEWERK ALS QUANTUM?
“Ik gebruik de video als een soort palliatief middel. Voor mij is het altijd de vraag geweest of ik nu van binnen uit of van buiten af aan een voorstelling moet werken. Maar mijn voorstellingen focussen zozeer op perceptie dat ik er wel buiten moét staan. Tegelijk speelt de ervaring, het opzoeken van grenzen zo’n essentiële rol dat ik er onmogelijk alleen van buitenaf mee kan bezig zijn. De innerlijke beleving is te belangrijk en raakt echt aan de essentie van dit werk, dus ja, het is behelpen. “
Quantum-Quintet was te zien tijdens het Artefactfestival in Leuven op 15 en 16 februari.
Concept, choreografie, licht- en kostuumontwerp: Brice Leroux
Met: Isabelle Celer, Wendy Cornù, Krassen Krastev, Brice Leroux, Laure Myers
Geluid: Brice Leroux, Joanna Baillie
Kostuums : Carole Martinière
Techniek : Philippe Baste, Antonin Chaumet
Productie: vzw Continuum
[1] Glynn, Patrick. The National Interest. 3/22/1995.
[2] Santana, I. “Cartes et images de la danse”. Scientifiquement Danse : Quand la danse puise aux sciences et réciproquement. Bruxelles : Contredanse, 2006 : 164-179.
[3] Rivière, J. « Le Sacre du Printemps (essay) » Nouvelle Revue Française, Novembre 1913.